Thị trường gạo thế giới đang bước vào giai đoạn nhiều biến động khi các yếu tố địa chính trị, khí hậu cực đoan và chi phí đầu vào tăng cao tiếp tục tạo sức ép lên chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh đó, xuất khẩu gạo Việt Nam được kỳ vọng sẽ phục hồi tích cực từ quý II/2026, đặc biệt ở phân khúc gạo chất lượng cao và phát thải thấp.

Theo báo cáo mới nhất của Hiệp hội Lương thực Việt Nam, chỉ số gạo trắng Oryza (WRI) kết thúc tuần thứ hai của tháng 5/2026 ở mức 406 USD/tấn, tăng 16 USD/tấn so với tháng trước nhưng vẫn thấp hơn khoảng 40 USD/tấn so với cùng kỳ năm ngoái.

Diễn biến này cho thấy thị trường gạo xuất khẩu đang tồn tại đồng thời cả áp lực ngắn hạn lẫn kỳ vọng phục hồi trong trung hạn. Những tháng gần đây, xung đột địa chính trị tại Trung Đông đã ảnh hưởng đáng kể đến chuỗi cung ứng nông nghiệp toàn cầu, khiến giá phân bón, logistics và chi phí sản xuất tăng mạnh. Tình trạng này buộc nhiều nông dân tại Việt Nam, Thái Lan, Philippines hay Indonesia phải cân nhắc cắt giảm đầu tư đầu vào hoặc điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Hội đồng Ngũ cốc Quốc tế (IGC) cảnh báo diện tích gieo trồng lúa tại Đông Nam Á trong niên vụ 2026/27 có thể giảm từ 1,8 - 2,2% nếu tình trạng thiếu hụt phân bón kéo dài.

Bên cạnh đó, rủi ro khí hậu tiếp tục là yếu tố đáng lo ngại đối với ngành lúa gạo toàn cầu. Các tổ chức khí tượng quốc tế hiện dự báo xác suất xuất hiện El Niño mạnh hoặc “siêu El Niño” vào cuối năm 2026 lên tới 90 - 94%. Nam Á có nguy cơ thiếu hụt lượng mưa từ 10 - 25%, trong khi nhiều khu vực Đông Nam Á được dự báo có nhiệt độ cao hơn trung bình từ 1,2 - 1,8 độ C trong giai đoạn sinh trưởng chính của cây lúa.

Sự cộng hưởng giữa thời tiết cực đoan, chi phí đầu vào tăng và gián đoạn logistics đã bắt đầu tác động trực tiếp đến giá gạo tại châu Á. Trong tháng 4/2026, giá gạo trắng Thái Lan từng tăng gần 10% chỉ trong một tuần, còn giá gạo 5% tấm của Việt Nam cũng tăng khoảng 6 - 8%.

Dù vậy, thị trường gạo toàn cầu hiện vẫn có một “vùng đệm” quan trọng là nguồn cung và tồn kho ở mức cao. Theo dự báo của FAO, sản lượng gạo thế giới niên vụ 2025/26 có thể đạt kỷ lục 563,3 triệu tấn, đưa tổng nguồn cung toàn cầu lên khoảng 773,6 triệu tấn.

Tồn kho gạo thế giới dự kiến đạt khoảng 219,3 triệu tấn, tương đương tỷ lệ tồn kho/sử dụng khoảng 39% - mức cao nhất kể từ năm 2018. Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) cũng nhận định nhu cầu tiêu dùng gạo toàn cầu đang tăng chậm lại trong khi lượng tồn kho tiếp tục tăng thêm khoảng 1,5 - 2 triệu tấn trong niên vụ 2025/26.

Tuy nhiên, nghịch lý của thị trường hiện nay là dù nguồn cung lớn nhưng chuỗi cung ứng toàn cầu lại ngày càng nhạy cảm với các cú sốc về khí hậu, logistics và địa chính trị. Chỉ cần một biến động lớn xảy ra, giá gạo có thể nhanh chóng đảo chiều.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đang tăng tốc các chiến lược bảo đảm an ninh lương thực. Indonesia nổi lên như một điểm sáng ở Đông Nam Á khi đẩy mạnh cải cách nông nghiệp, mở rộng diện tích canh tác và đầu tư mạnh cho thủy lợi, cơ giới hóa.

Nhờ các chính sách hỗ trợ, sản lượng lúa của Indonesia năm 2025 tăng hơn 13%, đưa lượng dự trữ gạo quốc gia lên khoảng 5 triệu tấn - mức cao kỷ lục. Quốc gia này cũng đã ngừng nhập khẩu gạo trong năm 2025 và đặt mục tiêu tiếp tục không nhập khẩu trong năm 2026.

Trong khi đó, Philippines vẫn là thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam khi chiếm khoảng 87% tổng lượng gạo nhập khẩu của nước này. Philippines dự kiến nhập khẩu khoảng 4,8 triệu tấn gạo trong năm 2026 nhằm bảo đảm nguồn cung trong bối cảnh El Niño và áp lực lạm phát lương thực gia tăng.

Theo các chuyên gia, đây sẽ tiếp tục là thị trường quan trọng đối với xuất khẩu gạo Việt Nam trong thời gian tới. Dữ liệu thống kê cho thấy, trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu hơn 3,3 triệu tấn gạo với kim ngạch khoảng 1,57 tỷ USD, giảm cả về lượng và giá trị so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, từ quý II/2026, nhu cầu nhập khẩu tại nhiều thị trường đã có dấu hiệu phục hồi khi lo ngại thiếu hụt nguồn cung gia tăng.

Các chuyên gia đánh giá đây là cơ hội để ngành gạo Việt Nam chuyển mạnh từ xuất khẩu số lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Một tín hiệu tích cực là chỉ sau hơn một năm kể từ lô hàng “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” đầu tiên được xuất khẩu sang Nhật Bản, hiện đã có khoảng 70.000 tấn sản phẩm này được đưa ra thị trường quốc tế.

Điều đó cho thấy các dòng gạo chất lượng cao, thân thiện môi trường của Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nếu được triển khai đúng hướng, gạo phát thải thấp không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn là giải pháp khí hậu, câu chuyện thương hiệu quốc gia và động lực nâng cao sinh kế cho hàng triệu nông dân.

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long hiện được xem là hướng đi chiến lược của ngành lúa gạo Việt Nam. Mô hình này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh đang gia tăng trên toàn cầu.

Theo các nghiên cứu thị trường, người tiêu dùng quốc tế hiện sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm gạo có chất lượng tốt, an toàn và đáp ứng tiêu chí phát triển bền vững. Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho rằng Việt Nam hiện đã sở hữu nhiều giống lúa thơm chất lượng cao được thế giới công nhận. Tuy nhiên, thương hiệu gạo Việt trên thị trường quốc tế vẫn chưa tương xứng với chất lượng thực tế.

Theo ông Đỗ Hà Nam, để nâng cao vị thế hạt gạo Việt Nam, ngành hàng cần tập trung vào các yếu tố cốt lõi như bảo đảm tính thuần chủng của giống lúa, kiểm soát chất lượng đồng bộ, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và phát triển thương hiệu riêng cho từng dòng gạo đặc sản.

Trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng ưu tiên các tiêu chuẩn xanh, minh bạch và phát triển bền vững, cạnh tranh của ngành gạo không còn chỉ nằm ở sản lượng mà chuyển mạnh sang chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn mới. Đây được xem là cơ hội quan trọng để gạo Việt Nam gia tăng giá trị xuất khẩu và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.