Tại phiên thảo luận ngày 31/10 về tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch năm 2027, nhiều đại biểu Quốc hội tập trung kiến nghị tháo gỡ những điểm nghẽn trong phân bổ, giao vốn đầu tư công. Một trong những vấn đề được quan tâm là cần thống nhất phương án phân bổ vốn cho Chương trình Mục tiêu Quốc gia sau khi hợp nhất, đồng thời bảo đảm kế hoạch vốn và dự toán ngân sách năm 2027 được giao cùng thời điểm. Đây là điều kiện quan trọng để các địa phương có cơ sở pháp lý phân bổ chi tiết nguồn lực, chủ động chuẩn bị dự án và tổ chức thực hiện ngay từ những tháng đầu năm.

Đề cập đến tiến độ thực hiện các Chương trình Mục tiêu Quốc gia, đại biểu Hoàng Quốc Khánh, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu, cho rằng việc sớm triển khai các chương trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Theo đại biểu, phạm vi thụ hưởng của các chính sách rất rộng, liên quan đến 1.239 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc và miền núi cùng 13.203 thôn đặc biệt khó khăn. Tuy nhiên, mặc dù Chính phủ đã chỉ đạo kiện toàn tổ chức, ban hành văn bản hướng dẫn, rà soát địa bàn và đối tượng thụ hưởng, tiến độ triển khai thực tế vẫn còn chậm.

Báo cáo của Chính phủ cho thấy, đến ngày 31/8, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công thuộc 3 Chương trình Mục tiêu Quốc gia giai đoạn 2021-2025, được kéo dài sang năm 2026, mới đạt 38,7%. Tỷ lệ giải ngân kinh phí thường xuyên đạt 24,2%. Đối với giai đoạn 2026-2030, công việc hiện chủ yếu tập trung vào hoàn thiện thể chế, kiện toàn tổ chức và chuẩn bị kế hoạch. Việc phân bổ dự toán và giao kế hoạch vốn thực tế vẫn còn những nội dung chưa được triển khai kịp thời.

Đại biểu Hoàng Quốc Khánh cho biết, sau quá trình sáp nhập xã, thôn, bản, nhu cầu đầu tư hạ tầng tại các địa phương miền núi rất lớn. Nhiều địa phương cần nguồn lực nâng cấp đường giao thông từ trung tâm xã đến các bản, đường nội bản, đường ra khu sản xuất, công trình cấp nước sinh hoạt và các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất.

Phần lớn danh mục đầu tư này đã được cấp xã đưa vào kế hoạch thực hiện Chương trình Mục tiêu Quốc gia. Vì vậy, việc chậm triển khai không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ đầu tư mà còn tác động trực tiếp đến mục tiêu giảm nghèo, cải thiện đời sống người dân và khả năng phát triển kinh tế tại những địa bàn còn nhiều khó khăn.

Từ thực tế trên, đại biểu đề nghị Chính phủ chỉ đạo các bộ, cơ quan Trung ương khẩn trương rà soát, hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn sau khi tích hợp 4 chương trình thành một chương trình chung. Đồng thời, cần giải quyết kịp thời các vướng mắc trong quá trình chuyển tiếp, bảo đảm hoạt động triển khai không bị gián đoạn và quyền lợi của người dân được duy trì.

Đại biểu cũng kiến nghị sớm hoàn thành việc phân bổ, giao bổ sung kế hoạch và dự toán ngân sách Trung ương năm 2026 đối với phần vốn còn lại; rà soát, điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn đã giao để phù hợp với chương trình hợp nhất. Đặc biệt, kế hoạch vốn năm 2027 cần được giao đồng thời với dự toán ngân sách nhằm giúp địa phương chủ động triển khai ngay từ đầu năm.

Liên quan đến hiệu quả sử dụng vốn, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) cho rằng đẩy nhanh giải ngân cần đi đôi với kiểm soát chất lượng công trình, tiến độ hoàn thành và hiệu quả khai thác sau đầu tư.

Theo đại biểu, hiện vẫn còn những dự án chuyển tiếp phát sinh vướng mắc về cơ chế xử lý, nhất là các dự án được triển khai theo quy định của giai đoạn trước. Một số vấn đề thuộc thẩm quyền địa phương có thể chủ động giải quyết, nhưng cũng có những trường hợp cần cơ quan Trung ương xem xét do liên quan đến phạm vi áp dụng và điều kiện thực hiện cơ chế.

Đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát, phân loại cụ thể các dự án tồn đọng theo nguyên nhân và thẩm quyền xử lý. Đối với những vướng mắc vượt thẩm quyền địa phương, cần xác định rõ phương án và thời hạn giải quyết.

Việc đánh giá kết quả tháo gỡ không nên chỉ dừng ở số lượng dự án được xử lý về mặt thủ tục mà cần chú trọng số dự án thực sự được triển khai, hoàn thành và đưa vào khai thác. Qua đó, tránh tình trạng nguồn lực đầu tư bị tồn đọng, lãng phí và không tạo ra giá trị kinh tế tương xứng.

Một vấn đề khác được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế phân bổ vốn cho các chương trình, dự án sau khi thực hiện sắp xếp, hợp nhất. Đại biểu Thái Thị An Chung, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An, đề nghị Chính phủ xem xét thống nhất phương án phân bổ kế hoạch đầu tư công năm 2027 đối với Chương trình Mục tiêu Quốc gia sau hợp nhất, thay vì tiếp tục chia vốn theo từng chương trình thành phần như văn hóa, giáo dục, y tế.

Theo đại biểu, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 46/2026/QH16 ngày 24/8/2026 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định số 387/2026/NĐ-CP ngày 12/10/2026 quy định nội dung và cơ chế thực hiện chương trình. Do đó, việc phân bổ vốn theo hướng tổng thể sẽ giúp địa phương chủ động hơn trong điều phối nguồn lực, lựa chọn danh mục ưu tiên và giải quyết những nhu cầu cấp thiết phù hợp với điều kiện thực tế.

Đối với dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời hạ tầng kỹ thuật phục vụ đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, đoạn qua Nghệ An và các địa phương, đại biểu đề nghị rà soát, điều chỉnh vốn phù hợp với tiến độ triển khai dự án tổng thể, bảo đảm khả năng giải ngân và hạn chế lãng phí. Đặc biệt, liên quan đến công tác giải phóng mặt bằng dự án cao tốc Vinh - Thanh Thủy, đại biểu kiến nghị Chính phủ quan tâm bổ sung 1.411,13 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương trong giai đoạn 2026-2030.

Theo đại biểu, nguồn vốn này có ý nghĩa quan trọng nhằm đẩy nhanh tiến độ dự án, ổn định cuộc sống cho 3.077 hộ dân bị ảnh hưởng, đồng thời giảm áp lực ngân sách đối với tỉnh Nghệ An trong bối cảnh nguồn lực địa phương còn hạn chế. Cùng quan tâm đến bài toán cân đối nguồn lực, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng, đề cập đến phương án phân chia nguồn thu ngân sách năm 2027.

Theo đại biểu, việc điều chỉnh cơ chế phân chia nguồn thu đối với những địa phương có đóng góp lớn nhưng dự kiến chuyển sang nhận bổ sung cân đối, như Hải Phòng và Đà Nẵng, có thể làm giảm phần ngân sách địa phương được hưởng. Điều này đặt ra yêu cầu phải có cơ chế bảo đảm nguồn lực tương xứng với nhiệm vụ được giao.

Đại biểu đề nghị Chính phủ nghiên cứu, trình cấp có thẩm quyền cơ chế bổ sung có mục tiêu, bảo đảm 100% nhu cầu kinh phí tăng thêm để thực hiện các chính sách do Trung ương ban hành và nhiệm vụ Trung ương giao, sau khi xác định rõ trách nhiệm ngân sách của từng cấp. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với các chương trình, dự án và nhiệm vụ đặc thù trong xây dựng nông thôn mới.

Đối với các công trình hạ tầng chiến lược, liên vùng, việc phân bổ vốn cần tính toán đầy đủ phạm vi hưởng lợi và trách nhiệm của từng địa phương. Theo đại biểu, nhiệm vụ được giao phải đi đôi với nguồn lực thực hiện, tránh tình trạng địa phương phải đảm nhận khối lượng công việc lớn nhưng thiếu kinh phí triển khai.

Việc bảo đảm nguồn lực hợp lý cho các địa phương có đóng góp lớn cũng có ý nghĩa quan trọng trong tạo động lực tái đầu tư, mở rộng sản xuất và thu hút doanh nghiệp. Đây không chỉ là giải pháp thúc đẩy tăng trưởng tại từng địa bàn mà còn góp phần nuôi dưỡng nguồn thu, nâng cao khả năng đóng góp bền vững cho ngân sách quốc gia.

Những kiến nghị tại nghị trường cho thấy yêu cầu cấp thiết trong đổi mới cơ chế phân bổ và quản lý vốn đầu tư công năm 2027. Trong đó, giao vốn sớm, tháo gỡ vướng mắc thể chế, bảo đảm tính liên tục của các chương trình mục tiêu và nâng cao hiệu quả đầu tư được xem là những yếu tố quan trọng để nguồn lực ngân sách thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội.