Được xem là lực lượng chủ lực của khu vực kinh tế tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển khi Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, bài toán thiếu vốn vẫn là rào cản lớn nhất đối với phần lớn doanh nghiệp.

Theo số liệu của Bộ Tài chính, DNNVV hiện chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động nhưng dư nợ tín dụng dành cho khu vực này chỉ vào khoảng 20% tổng dư nợ của nền kinh tế. Chênh lệch lớn giữa quy mô doanh nghiệp và khả năng tiếp cận nguồn vốn phản ánh những hạn chế của hệ thống hỗ trợ tài chính hiện nay.

Nhiều chính sách hỗ trợ như Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, Quỹ Bảo lãnh tín dụng hay các chương trình tín dụng ưu đãi đã được triển khai trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, khoảng 70% doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn khi vay vốn do thiếu tài sản bảo đảm hoặc chưa đáp ứng được các tiêu chí tín dụng của ngân hàng.

Bên cạnh đó, hiệu quả hoạt động của các quỹ hỗ trợ vẫn còn khiêm tốn. Các quy định chặt chẽ về bảo toàn vốn khiến Quỹ Bảo lãnh tín dụng phải thận trọng trong việc cấp bảo lãnh, dẫn đến quy mô bảo lãnh liên tục thu hẹp. Tính đến tháng 8/2024, dư nợ bảo lãnh của hệ thống chỉ còn khoảng 99,6 tỷ đồng.

Một thực tế khác là năng lực hấp thụ chính sách của chính doanh nghiệp còn hạn chế. Hơn 93% DNNVV tại Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, có nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân sự còn yếu, khó đáp ứng yêu cầu về vốn đối ứng cũng như hoàn thiện hồ sơ theo quy định để tiếp cận các chương trình hỗ trợ.

Theo bà Đặng Huỳnh Ức My, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), doanh nghiệp hiện không chỉ gặp khó về vốn mà còn chịu nhiều áp lực từ thị trường và môi trường pháp lý. Vì vậy, chính sách hỗ trợ cần được xây dựng theo hướng dài hạn, hình thành một hệ sinh thái phát triển đồng bộ thay vì chỉ giải quyết những khó khăn trước mắt.

Hiệp hội đang tập trung hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ, đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình phát triển lâu dài, trong đó ưu tiên thúc đẩy chuyển đổi hộ kinh doanh lên mô hình doanh nghiệp nhằm giúp khu vực này đủ điều kiện tham gia sâu hơn vào nền kinh tế chính thức.

Theo bà Đặng Huỳnh Ức My, việc hỗ trợ doanh nghiệp không nên dừng lại ở việc tạo điều kiện tiếp cận vốn mà cần xây dựng mô hình phát triển bền vững, nâng cao năng lực quản trị, hoàn thiện mô hình kinh doanh và tăng khả năng kết nối với các tổ chức tín dụng cũng như cơ quan quản lý.

Trong thời gian tới, VINASME dự kiến hiện đại hóa phương thức hoạt động, xây dựng các kênh kết nối trực tiếp với hội viên, triển khai mô hình hỗ trợ theo hướng "sandbox" đối với từng nhóm ngành nghề, đồng thời thiết kế các chương trình riêng cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp xanh và doanh nghiệp do phụ nữ hoặc người khuyết tật làm chủ.

Ở góc độ nghiên cứu chính sách, Tiến sỹ Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách thuộc Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng việc hỗ trợ DNNVV cần được tiếp cận theo hướng xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ, trong đó pháp luật minh bạch, chính sách linh hoạt, bộ máy thực thi hiệu quả và doanh nghiệp có đủ năng lực tiếp nhận chính sách.

Theo ông, trọng tâm của cải cách không phải chỉ là tăng thêm nguồn lực hỗ trợ mà là nâng cao chất lượng thể chế và hiệu quả thực thi, chuyển từ tư duy hỗ trợ hành chính sang mô hình kiến tạo phát triển, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của chính sách.

Trong khi đó, Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý, Đại học Fulbright Việt Nam, cho rằng những khó khăn trong tiếp cận vốn của DNNVV xuất phát từ việc hệ thống tài chính hiện nay chủ yếu phục vụ các doanh nghiệp lớn có tài sản bảo đảm và báo cáo tài chính minh bạch.

Theo ông, thị trường chứng khoán chưa phải kênh huy động vốn phù hợp với doanh nghiệp nhỏ, còn hệ thống ngân hàng vẫn chủ yếu dựa vào tài sản thế chấp khi cho vay. Vì vậy, muốn giải quyết tận gốc bài toán vốn cần tái cấu trúc hệ thống tài chính theo hướng đa dạng hóa các kênh cung ứng vốn thay vì phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tín dụng ngân hàng.

Các chuyên gia cũng đề xuất phát huy mạnh hơn vai trò của Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB), Ngân hàng Chính sách Xã hội và các quỹ bảo lãnh tín dụng thông qua những chương trình cho vay chuyên biệt dành cho DNNVV. Đồng thời, cần tháo gỡ những ràng buộc trong cơ chế quản trị để các quỹ bảo lãnh có thể phát huy hiệu quả, thay vì tồn tại nguồn lực nhưng khả năng bảo lãnh còn rất hạn chế.

Một khoảng trống đáng chú ý khác là mạng lưới các tổ chức tài chính vi mô. Hiện Việt Nam mới chỉ có khoảng 6-7 tổ chức tài chính vi mô được cấp phép, quy mô hoạt động còn nhỏ so với nhu cầu của khoảng 5-6 triệu hộ kinh doanh phi nông nghiệp. Việc hoàn thiện khung pháp lý để khuyến khích phát triển các mô hình tài chính mới được kỳ vọng sẽ mở thêm cánh cửa tiếp cận vốn cho doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh. Song song với các giải pháp về thể chế, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) với nhiều điểm mới nhằm cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Thủy, Trưởng phòng Doanh nghiệp nhỏ và vừa, Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), dự thảo luật sẽ khuyến khích các tổ chức tín dụng chuyển từ phương thức cho vay dựa chủ yếu vào tài sản bảo đảm sang đánh giá doanh nghiệp thông qua dữ liệu, dòng tiền và chuỗi cung ứng.

Các ngân hàng cũng sẽ được khuyến khích phát triển các sản phẩm tín dụng dựa trên dòng tiền, tài chính chuỗi cung ứng, đồng thời mở rộng phạm vi tài sản bảo đảm sang động sản, quyền sở hữu trí tuệ và tài sản hình thành trong tương lai.

Theo các chuyên gia, khi dòng vốn được phân bổ dựa trên hiệu quả hoạt động và khả năng tạo dòng tiền thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp, doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ có thêm cơ hội tiếp cận tín dụng, từ đó thúc đẩy đầu tư, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp mạnh mẽ hơn cho sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân.