Ngành thép Việt Nam đang từng bước nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế. Theo xếp hạng của Hiệp hội Thép Thế giới, Việt Nam hiện đứng thứ 10 thế giới về sản xuất thép thô, với sản lượng gần 24 triệu tấn, tăng một bậc so với năm 2025. Cùng với sự gia tăng về quy mô, năng lực sản xuất của ngành thép trong nước ngày càng được cải thiện. Chuỗi sản xuất phát triển tương đối đồng bộ, hiện đại từ khâu thượng nguồn đến hạ nguồn, tạo nền tảng để doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh và mở rộng hoạt động xuất khẩu. Trong bối cảnh đó, Liên minh châu Âu (EU) tiếp tục giữ vai trò quan trọng đối với hoạt động xuất khẩu thép của Việt Nam. Trong 9 tháng đầu năm, thị trường này chiếm khoảng 17% tổng lượng thép xuất khẩu, chỉ đứng sau ASEAN.

Theo bà Trang Thu Hà, Chánh Văn phòng Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), với năng lực sản xuất ngày càng được nâng cao, ngành thép Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để các cơ quan quản lý và hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài quảng bá năng lực sản xuất, nguồn gốc và xuất xứ sản phẩm tới các đối tác quốc tế. Tuy nhiên, việc duy trì và mở rộng thị phần tại EU đang đặt ra không ít thách thức. Doanh nghiệp thép phải thích ứng với những quy định mới về hạn ngạch nhập khẩu, CBAM, phòng vệ thương mại và xuất xứ hàng hóa. Đây cũng là những vấn đề được VSA quan tâm trong quá trình thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA).

Một trong những kiến nghị đáng chú ý của Hiệp hội là vấn đề hạn ngạch nhập khẩu thép tại EU. Theo bà Trang Thu Hà, những thay đổi trong quy định về hạn ngạch đối với một số sản phẩm thép của EU, dự kiến áp dụng từ ngày 1/1/2027, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp Việt Nam.

Trước tình hình này, VSA mong muốn Bộ Công Thương tiếp tục hỗ trợ, làm việc với phía EU để xem xét dành cho Việt Nam hạn ngạch phù hợp đối với các nhóm sản phẩm thép, trên cơ sở cam kết trong EVFTA và những quy định liên quan. Việc có được hạn ngạch phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động xuất khẩu, ổn định thị trường và hạn chế nguy cơ phải chịu mức thuế cao đối với lượng hàng vượt hạn ngạch. Bên cạnh hạn ngạch, CBAM cũng đang trở thành một trong những rào cản đáng chú ý đối với hoạt động xuất khẩu thép vào EU. Cơ chế này đặt ra yêu cầu ngày càng cao về kiểm kê, tính toán và xác minh lượng phát thải carbon trong quá trình sản xuất.

Thời gian qua, các doanh nghiệp trong nước phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai hướng dẫn, kiểm kê phát thải tại các nhà máy thép. Tuy nhiên, theo VSA, Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy hài hòa phương pháp tính toán phát thải với EU, thống nhất cách tiếp cận và hướng tới khả năng sử dụng chung một bộ dữ liệu. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp tránh phải thực hiện nhiều hệ thống tính toán khác nhau, giảm chi phí tuân thủ và thuận lợi hơn trong quá trình đáp ứng các yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Hiệp hội cũng đề xuất thúc đẩy các cơ quan có thẩm quyền của EU xem xét công nhận những tổ chức thẩm định, kiểm định tại Việt Nam đã đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định. Qua đó, doanh nghiệp có thể chủ động hơn trong việc xác minh dữ liệu phát thải, giảm thời gian và chi phí thực hiện các thủ tục liên quan. Đáng chú ý, VSA kiến nghị EU xem xét công nhận cơ chế định giá carbon của Việt Nam. Theo bà Trang Thu Hà, Việt Nam đã ra mắt thị trường carbon vào đầu tháng 9 vừa qua. Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế để khoản chi phí carbon mà doanh nghiệp đã thực hiện trong nước được xem xét khấu trừ khi xác định nghĩa vụ tài chính theo CBAM.

Nếu được triển khai, giải pháp này sẽ góp phần hạn chế tình trạng doanh nghiệp phải chịu thêm gánh nặng chi phí carbon khi xuất khẩu hàng hóa sang EU, đồng thời tạo động lực thúc đẩy sản xuất xanh và giảm phát thải trong ngành thép. Ngoài những yêu cầu liên quan đến hạn ngạch và CBAM, năng lực ứng phó với các vụ việc phòng vệ thương mại cũng là vấn đề được Hiệp hội đặc biệt quan tâm.

VSA kiến nghị các cơ quan quản lý nhà nước hỗ trợ xây dựng cơ sở dữ liệu ngành thép theo hướng chuẩn hóa, thống nhất, dựa trên các thông tin kinh tế vĩ mô và dữ liệu hoạt động thực tế của ngành. Hệ thống này không chỉ phục vụ công tác dự báo thị trường mà còn giúp nhận diện, cảnh báo sớm những rủi ro về thương mại, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu.

Cùng với đó, Hiệp hội tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp với các cơ quan quản lý; kịp thời tổng hợp, phản ánh những khó khăn, vướng mắc và kiến nghị của doanh nghiệp. Việc tăng cường chia sẻ thông tin về chính sách, quy định của các thị trường nhập khẩu cũng cần được chú trọng để doanh nghiệp có sự chuẩn bị phù hợp.

Về phía doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là nâng cao năng lực quản trị, chuẩn hóa hệ thống dữ liệu và minh bạch thông tin về nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa. Việc tuân thủ nghiêm các quy định về hạn ngạch, phòng vệ thương mại và xuất xứ không chỉ giúp bảo vệ hoạt động xuất khẩu của từng doanh nghiệp mà còn góp phần giữ gìn uy tín chung của ngành thép Việt Nam.

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng nâng cao yêu cầu về môi trường, chất lượng và tính minh bạch, việc tháo gỡ rào cản thương mại cần đi đôi với nâng cấp năng lực sản xuất. Đây là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp thép Việt Nam tận dụng tốt hơn những ưu đãi từ EVFTA, duy trì thị phần tại EU và mở rộng dư địa tăng trưởng trên thị trường quốc tế.