Trong bối cảnh thị trường hàng hóa tại Việt Nam ngày càng phát triển, công tác quản lý vẫn tồn tại nhiều hạn chế, đặc biệt là tình trạng thiếu minh bạch thông tin và khó truy xuất nguồn gốc. Nhiều vụ việc liên quan đến hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng không rõ xuất xứ bị phát hiện thời gian qua đã cho thấy những bất cập của phương thức quản lý truyền thống. Hiện nay, dữ liệu sản phẩm vẫn phân tán ở nhiều hệ thống khác nhau, thiếu kết nối và đồng bộ. Doanh nghiệp quản lý theo cách riêng, cơ quan nhà nước nắm giữ dữ liệu theo từng lĩnh vực, trong khi người tiêu dùng gần như không có công cụ để kiểm chứng thông tin. Điều này khiến việc truy vết khi xảy ra vi phạm gặp nhiều khó khăn, thậm chí không thể xác định đầy đủ trách nhiệm của các bên trong chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, hoạt động xác thực dữ liệu vẫn chủ yếu dựa vào giấy tờ hoặc các hệ thống điện tử rời rạc, chưa bảo đảm tính toàn vẹn và độ tin cậy. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước mà còn ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh, gây bất lợi cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Trước thực trạng đó, dự thảo Nghị định về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa được xây dựng nhằm thiết lập một khung pháp lý đồng bộ, chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu số. Trước hết, dự thảo quy định việc thiết lập Nền tảng quốc gia và Cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm, hàng hóa. Theo Điều 1 và Điều 4 của dự thảo, việc xây dựng và vận hành các hệ thống này được thực hiện theo nguyên tắc quản lý tập trung, thống nhất từ trung ương đến địa phương, bảo đảm kết nối, chia sẻ và đồng bộ dữ liệu trên phạm vi toàn quốc. Đây được xem là nền tảng cốt lõi để triển khai hiệu quả hoạt động định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc hàng hóa trong môi trường số.

Dự thảo cũng quy định mỗi sản phẩm, hàng hóa sẽ được cấp một mã định danh duy nhất (UID), được sử dụng xuyên suốt vòng đời từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng. Đối với các sản phẩm đã có mã quốc tế như GTIN, UID sẽ đóng vai trò liên kết và đối chiếu dữ liệu. Song song đó, khái niệm định danh phi tập trung (DID) được áp dụng cho các tổ chức, cá nhân tham gia hệ thống, đi kèm với cặp khóa mã hóa nhằm phục vụ xác thực danh tính và đảm bảo an toàn trong giao dịch dữ liệu.

Một điểm mới quan trọng khác là việc áp dụng cơ chế chứng chỉ số và bằng chứng số trong toàn bộ quá trình tạo lập, chia sẻ và xác minh dữ liệu. Mỗi chứng chỉ số đều được ký bằng khóa bí mật của bên phát hành, đồng thời công khai thông tin cần thiết để kiểm chứng, qua đó bảo đảm tính toàn vẹn và độ tin cậy của dữ liệu.

Dự thảo cũng quy định bắt buộc việc truy xuất nguồn gốc tại các mốc quan trọng trong chuỗi cung ứng, bao gồm thời điểm kết thúc sản xuất, hoàn tất thủ tục nhập khẩu và khi sản phẩm được bán đến tay người tiêu dùng. Mỗi lần cập nhật đều phải tạo lập chứng chỉ số gắn với mã UID, giúp tăng khả năng truy vết và kiểm soát.

Toàn bộ thông tin về sản phẩm sẽ được lưu trữ trong Cơ sở dữ liệu quốc gia, bao gồm dữ liệu định danh, lô hàng, chủ thể liên quan, tiêu chuẩn chất lượng, cũng như các cảnh báo, vi phạm hoặc thu hồi nếu có. Dữ liệu được yêu cầu phải chính xác, không trùng lặp, có khả năng truy xuất và bảo đảm an ninh.

Đáng chú ý, dự thảo quy định rõ trách nhiệm của các bên trong việc cung cấp và cập nhật dữ liệu. Nhà sản xuất và nhập khẩu có trách nhiệm tạo lập dữ liệu ban đầu; đơn vị phân phối và logistics cập nhật thông tin lưu thông; sàn thương mại điện tử cung cấp dữ liệu người bán; các tổ chức chứng nhận cập nhật kết quả kiểm định. Tất cả dữ liệu phải được cập nhật theo thời gian thực hoặc chậm nhất trong vòng 24 giờ kể từ khi phát sinh.

Ngoài ra, cơ chế kết nối và chia sẻ dữ liệu liên ngành cũng được thiết lập, với sự tham gia của các bộ, ngành và địa phương nhằm đảm bảo tính đồng bộ của hệ thống. Việc khai thác và sử dụng dữ liệu phải đúng mục đích, đúng thẩm quyền và tuân thủ các quy định về bảo mật thông tin.

Có thể thấy, dự thảo Nghị định không chỉ đơn thuần là một quy định kỹ thuật mà còn là bước tiến quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang quản lý dựa trên dữ liệu số. Khi được triển khai hiệu quả, hệ thống này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ người tiêu dùng, tăng tính minh bạch của thị trường và thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, qua đó tạo nền tảng cho một nền kinh tế số phát triển bền vững trong thời gian tới.