Theo Cổng thông tin du lịch tỉnh Nghệ An, núi Lam Thành, còn gọi là núi Thành, nằm trên địa bàn xã Hưng Thành, huyện Hưng Nguyên cũ, cách trung tâm khoảng 10 - 15km. Dù chỉ cao hơn 150m so với mực nước biển, ngọn núi vẫn nổi bật giữa vùng đồng bằng sông Lam trù phú nhờ thế núi uốn lượn cùng địa thế “tựa sơn - vọng thủy” đặc trưng.

Đặc biệt, trên núi Lam Thành đến nay vẫn còn lưu dấu một tòa thành cổ qua những đoạn tường đá phủ màu thời gian. Theo các tài liệu lịch sử, công trình này mang tên Thành Rum do được xây dựng trên rú Rum - tên gọi cũ của núi Lam Thành.

Thành Rum được xây dựng men theo sườn núi từ phía Đông Bắc xuống phía Nam rồi vòng lên phía Tây, tạo thế phòng thủ vững chắc dựa lưng vào núi. Mặt thành có hình thang, bố trí các vọng gác và ụ súng phục vụ chiến đấu. Công trình có 3 cửa gồm 1 cửa chính và 2 cửa phụ, nằm ở vị trí có địa thế chiến lược quan trọng của vùng Nghệ An xưa.

Theo sử sách ghi lại, khi nắm binh quyền, Hồ Quý Ly đặc biệt chú trọng việc củng cố quân đội nhằm đề phòng nguy cơ quân Minh xâm lược. Từ năm 1397, ông cho xây dựng nhiều công trình quân sự tại khu vực Thanh - Nghệ - Tĩnh và Thành Rum là một trong số đó.

Đến năm 1406, khi quân Minh đưa quân xâm lược nước ta, núi Lam Thành bị chiếm đóng. Tại đây, quân Minh tiếp tục xây dựng hệ thống thành lũy kiên cố để làm nơi đóng quân, kiểm soát cả vùng đồng bằng rộng lớn thuộc Nghệ An và Hà Tĩnh.

Theo các tài liệu lịch sử, nội thành Nghệ An có diện tích khoảng 1km2, được xây dựng từ chân núi lên đỉnh núi theo hình tam giác, gồm thành phía Đông và thành phía Tây. Tường thành được xếp bằng đá phủ đất theo hình thang cân, đáy lớn khoảng 3,5m, đáy nhỏ khoảng 1,5m và cao khoảng 3,5m.

Không chỉ là công trình quân sự cổ, nơi đây còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của dân tộc. Theo ghi chép, vào đầu thế kỷ XV, vua Trần Trùng Quang từng cử Ngự sử Nguyễn Biểu đến thương thuyết với Tổng binh nhà Minh là Trương Phụ nhằm tìm giải pháp cầu hòa. Tuy nhiên, cuộc thương thuyết không thành.

Sau đó, Nguyễn Biểu bị quân Minh bắt và trói dưới cầu Yên Quốc, nơi bắc qua một nhánh sông Lam, để thủy triều dìm chết. Để tưởng nhớ vị trung thần, người dân vùng Lam Thành đã lập đền thờ ông ngay tại địa phương.

Theo cuốn Nghệ An ký, trong thời kỳ lãnh đạo nghĩa quân Lam Sơn chống quân Minh, Lê Lợi chọn vùng An Tĩnh làm địa bàn chiến lược để luyện quân. Khi đó, Thành Rum trở thành vị trí quân sự quan trọng mà cả 2 bên đều tìm cách kiểm soát. Sau hơn 2 năm chiêu binh, luyện quân trên núi Lam Thành, nghĩa quân Lam Sơn từng bước xây dựng lực lượng lớn mạnh trước khi tấn công và đánh bại quân Minh tại Nghệ An.

Trong hơn 370 năm, từ năm 1428 đến năm 1801, Lam Thành từng là trấn lỵ của vùng Nghệ An. Xung quanh khu vực thành cổ hiện vẫn còn nhiều di tích tâm linh, lịch sử được xây dựng qua nhiều thời kỳ như đền thờ Nguyễn Biểu, đền Tuyên Nghĩa Hầu, đền Thanh Liệt, đền Vua Lê, chùa An Quốc, chùa Ông và chùa Mụ.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử và văn hóa, năm 1962, quần thể di tích núi Lam Thành cùng Thành Rum được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đây được xem là một trong những cụm di tích tiêu biểu phản ánh vai trò chiến lược của vùng đất Nghệ An trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Ngày nay, để lên khu vực Thành Rum, du khách phải men theo những con đường nhỏ dẫn lên đỉnh núi. Từ trên cao có thể quan sát dòng sông Lam uốn lượn giữa những làng quê yên bình. Vào mùa sim chín, cả khu vực núi Lam Thành phủ sắc tím của sim rừng, tạo nên khung cảnh đặc trưng của miền trung du xứ Nghệ.

Tuy nhiên, theo thời gian, phần lớn dấu tích của Thành Rum đã xuống cấp nghiêm trọng. Nhiều đoạn tường thành bị cây cối bao phủ, các khối đá xây thành xô lệch hoặc thất lạc. Một số khu vực gần như chỉ còn lại phế tích. Dù đã được công nhận là di tích quốc gia hơn 60 năm, công tác bảo tồn và trùng tu tại đây vẫn còn gặp nhiều khó khăn.

Trước đó, huyện Hưng Nguyên cũ từng đưa quần thể di tích núi Lam Thành vào đề án phát triển du lịch giai đoạn 2022 - 2025 nhằm bảo tồn và quảng bá giá trị lịch sử, văn hóa của di tích. Tuy nhiên đến nay, nhiều hạng mục vẫn mới dừng ở bước khảo sát, đo đạc và cắm mốc ranh giới.

Dẫu nhiều hạng mục đã bị thời gian bào mòn, Thành Rum trên núi Lam Thành vẫn là dấu tích lịch sử gắn với nhiều giai đoạn quan trọng của dân tộc. Giữa không gian sông Lam và những dãy núi cổ của xứ Nghệ, công trình này vẫn lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử của miền Trung suốt nhiều thế kỷ.