Lý Huệ Tông là một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử phong kiến Việt Nam, gắn với giai đoạn suy vong của triều Lý và quá trình chuyển giao quyền lực sang nhà Trần. Ông không chỉ là vị vua duy nhất lập con gái làm Hoàng Thái tử rồi truyền ngôi mà còn là quân vương đầu tiên trong lịch sử Việt Nam lựa chọn con đường xuất gia.

Theo ghi chép trong các bộ sử như “Đại Việt sử ký toàn thư”, Lý Huệ Tông tên thật là Lý Sảm hay còn gọi là Lý Hạo Sảm, sinh tại kinh đô Thăng Long, Đại Việt. Ông lên ngôi năm 1210 sau khi vua cha Lý Cao Tông qua đời. Thời điểm này, triều Lý đã rơi vào tình trạng suy yếu kéo dài, nội bộ triều đình rối ren, các thế lực cát cứ nổi lên khiến quyền lực trung ương bị lung lay nghiêm trọng.

Ngay từ những năm đầu trị vì, Lý Huệ Tông phải dựa vào thế lực họ Trần để củng cố địa vị. Các nhân vật như Trần Tự Khánh, Trần Thừa dần nắm giữ binh quyền và chi phối triều chính. Trong thời gian này, sức khỏe của nhà vua được cho là suy giảm, thậm chí có biểu hiện bất ổn về tinh thần. Một số ghi chép trong sử sách đề cập việc ông “phát cuồng”, không còn khả năng điều hành chính sự, khiến quyền lực thực tế rơi vào tay các thế lực trong triều, đặc biệt là họ Trần.

Theo sử liệu, Lý Huệ Tông không có con trai. Hoàng hậu Trần Thị Dung sinh cho ông hai người con gái. Con cả là Lý Ngọc Oanh, sinh tháng 6 năm Bính Tý (1216), được phong Thuận Thiên Công chúa. Con thứ là Lý Phật Kim, sau đổi tên là Lý Thiên Hinh, sinh tháng 9 năm Mậu Dần (1218), được phong Chiêu Thánh Công chúa.

Sau đó, dưới sức ép của Trần Thủ Độ, nhà vua chính thức truyền ngôi cho Công chúa Chiêu Thánh khi mới 8 tuổi, tức Lý Chiêu Hoàng.

“Tháng 10, mùa đông, lập con gái là Phật Kim làm Thái tử. Nhà vua không khỏi bệnh, lại chưa có con trai nối dõi, trong cung chỉ có hai công chúa, con lớn là Thuận Thiên, con nhỏ là Chiêu Thánh, đều do Trần Thị sinh ra. Nay Thuận Thiên đã gả cho Trần Liễu, nên lập Chiêu Thánh làm Thái tử”, theo “Khâm định Việt sử thông giám cương mục”.

Sự kiện này phản ánh rõ bối cảnh chính trị đương thời, khi quyền lực triều đình đã nằm trong tay họ Trần, đặc biệt là Trần Thủ Độ. Việc truyền ngôi cho Lý Chiêu Hoàng được xem là bước đi quan trọng mở đường cho quá trình chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần.

Sau khi nhường ngôi, Lý Huệ Tông trở thành Thái thượng hoàng nhưng không lâu sau đã xuống tóc đi tu. Ông trở thành vị vua đầu tiên trong lịch sử Việt Nam lựa chọn con đường tu hành khi còn sống, trong bối cảnh không còn thực quyền và chịu nhiều sức ép từ triều đình mới do họ Trần kiểm soát.

Tuy nhiên, cuộc đời của vị cựu hoàng không khép lại trong sự an yên. Sau khi nhà Trần chính thức thay thế nhà Lý vào năm 1225, Lý Huệ Tông bị buộc phải tự vẫn theo sự sắp đặt của Trần Thủ Độ, kết thúc số phận bi kịch của một vị vua trong thời kỳ chuyển giao lịch sử.

Lý Huệ Tông qua đời năm Bính Tuất (1226), thọ 33 tuổi, trị vì 14 năm. Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, đời sau có người chiết tự tên ông là Sảm, theo Hán tự mang nghĩa “mặt trời gác núi”, hàm ý vận mệnh triều Lý đi đến hồi kết ở thời của ông.

Sau khi được truyền ngôi, Lý Chiêu Hoàng trở thành vị Hoàng đế thứ 9 và cũng là cuối cùng của triều Lý, trị vì từ năm 1224 đến năm 1225, đồng thời là nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam. Việc lên ngôi của bà diễn ra theo chỉ dụ của vua cha, trong bối cảnh quyền lực thực tế nằm trong tay Trần Thủ Độ, khi đó giữ chức Điện tiền Chỉ huy sứ.

Năm 1225, dưới sự sắp đặt của Trần Thủ Độ, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, tức Trần Thái Tông, chấm dứt hơn 200 năm tồn tại của triều Lý. Sau khi nhường ngôi, bà trở thành Chiêu Thánh Hoàng hậu của Trần Thái Tông cho đến khi bị phế truất vào năm 1237 do không có con nối dõi. Người kế vị ngôi Hoàng hậu là Hiển Từ Thuận Thiên Hoàng hậu, chị ruột của bà.

Sau năm 1258, khi khoảng 40 tuổi, bà tái giá với Lê Phụ Trần, một tướng lĩnh có công trong triều Trần. Hai người chung sống hơn 20 năm, sinh một con trai là Thượng vị hầu Lê Tông và một con gái là Ứng Thụy Công chúa Ngọc Khuê. Bà qua đời khoảng một năm sau vua Trần Thái Tông.

Triều Lý tồn tại từ năm 1009 đến năm 1225, là một trong những triều đại quan trọng của lịch sử Việt Nam, ghi dấu nhiều thành tựu về chính trị, văn hóa và tôn giáo, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo. Tuy nhiên, đến giai đoạn cuối, những bất ổn nội bộ cùng sự trỗi dậy của các thế lực mới đã dẫn đến sự sụp đổ của triều đại này.

Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Sự thật chuyện truyền ngôi lạ lùng chấn động nhất Việt Nam - Tạp chí Tri thức & Cuộc sống

- Cuộc đời đau khổ, bất hạnh và điên loạn của vua Lý Huệ Tông - Tạp chí Tri thức & Cuộc sống

-  Vị vua đầu tiên trong sử Việt xuất gia đi tu, nhường ngôi cho con gái là ai? - VTC News