Cây sắn gắn bó với những năm tháng gian khó

Theo Báo Phú Thọ, không ai biết chính xác cây sắn xuất hiện trên vùng đất đồi trung du từ thời điểm nào. Chỉ biết rằng, từ cuối những năm 1950, trên những triền đồi khắp các làng quê đã phủ một màu xanh mướt của sắn. Trong bữa ăn thường nhật, sắn ngày càng hiện diện nhiều hơn, góp phần san sẻ gánh nặng lương thực với người dân. Đất nước thuần nông, đời sống vốn khó khăn lại trải qua những năm tháng chiến tranh khiến hạt gạo làm ra chẳng đủ nuôi người. Ăn cơm độn sắn vì thế trở thành khái niệm quen thuộc với nhiều gia đình trong thời kỳ ấy.

Các món ăn từ sắn cứ thế hình thành, gắn bó thân thiết và trở nên quen thuộc với mỗi người con vùng trung du. Trong thời gian khó, củ sắn tươi nhổ lên có thể bóc vỏ, luộc ngay hoặc nướng trong bếp lửa để đáp ứng cơn đói lúc nào cũng thường trực. Sắn tươi cũng có thể đồ xôi, giã làm bánh hoặc nấu canh cùng ít trai, hến, thêm chút thanh hao, hành lá, tạo thành món ăn dân dã mà đậm đà tình nghĩa. Để sử dụng lâu dài qua các mùa, sắn được thái lát rồi đem phơi khô dưới cái nắng hanh hao. Sau mỗi vụ thu hoạch, từ khoảnh sân nhỏ trước nhà đến bãi cỏ ven đường hay các sườn đồi, đâu đâu cũng trắng ngần màu sắn phơi.

Trong mỗi gia đình thường có sẵn bồ sắn khô để dành làm lương thực dự trữ cho những tháng giáp hạt. Sắn khô cũng được chế biến thành nhiều món ăn chống đói quen thuộc. Đơn giản nhất là đồ lên, nắm thành từng miếng rồi chia cho mỗi thành viên trong gia đình một khẩu phần vừa đủ. Nhiều người đến giờ vẫn nhớ món “bánh sắn nhân đũa” như một dấu ấn khó quên của thời gian khó. Bột sắn được trộn với nước sôi, nặn thành từng nắm rồi dùng chiếc đũa tre tạo một lỗ xuyên dọc thân bánh để thông hơi, giúp bánh chín nhanh và đều hơn.

Ngày Tết, khi không đủ gạo nếp, đỗ xanh hay thịt lợn để gói bánh chưng, nhiều gia đình đã dùng sắn để thay thế. Hương vị dĩ nhiên không thể so sánh với bánh chưng truyền thống, nhưng nồi bánh sôi sục trong đêm tất niên, những chiếc bánh vuông vức thơm mùi lá dong vẫn đủ mang đến niềm háo hức, niềm vui đón Xuân mới cho cả nhà. Hầu như mọi bộ phận của cây sắn đều có thể được tận dụng. Lá sắn non được vò, luộc, chấm với muối vừng thành món rau lạ miệng. Dưa sắn chua cũng quen thuộc. Bát canh dưa sắn chua nấu cùng tép vụn, hay sang hơn là đầu cá mè, đến giờ vẫn vương vấn trong ký ức nhiều người.

Nâng tầm sản vật quê thành sản phẩm OCOP

Đất nước phát triển, đời sống ngày càng được nâng cao về mọi mặt. Cây sắn vẫn hiện hữu trên những vùng đồi, nhưng vai trò “cây cứu đói” thuở nào nay đã lùi vào ký ức. Giờ đây, sắn trở thành cây nguyên liệu công nghiệp, mang lại nguồn thu nhập không nhỏ cho nhiều gia đình; còn những món ăn từ sắn, từ chỗ chỉ để no lòng trong những năm tháng thiếu thốn, đang được nâng niu, làm mới và trở thành những sản phẩm có giá trị kinh tế cao. Vụ Hè Thu năm nay, toàn tỉnh có khoảng 13.500ha sắn, tập trung chủ yếu ở khu vực trung du, miền núi phía Tây và Tây Nam của tỉnh, hứa hẹn mang lại sản lượng trung bình hơn 200.000 tấn. Nguồn nguyên liệu dồi dào này chính là nền tảng vững chắc để phát triển các làng nghề và cơ sở chế biến nông sản địa phương.

Riêng cơ sở chế biến của bà Lê Thị Lương mỗi ngày sử dụng khoảng một tạ bột sắn tươi, làm 1.000 chiếc bánh, xuất bán tới nhiều vùng miền. Năm 2023, sản phẩm bánh sắn Phong Châu của hộ bà Lương được công nhận OCOP 3 sao. Bà Lương cho biết, hương vị bánh sắn Phong Châu được tạo nên từ sự hòa quyện của vị ngọt tự nhiên của bột sắn, vị bùi của đỗ, mùi thơm của hành và vị béo của thịt. Từ một món ăn dân dã của những năm tháng thiếu thốn, bánh sắn đã tìm được chỗ đứng mới trên thị trường.

Không chỉ bánh sắn, rau sắn muối chua - món ăn từng gắn với những bữa cơm đạm bạc của mỗi gia đình, nay cũng đã tìm được một hướng đi mới. Từ món ăn dân dã, rau sắn được các cơ sở sản xuất chú trọng xây dựng thành sản phẩm hàng hóa. Tại xã Tiên Lương, Hợp tác xã Nông nghiệp sản xuất và chế biến nông sản Liên Gia Trang đã xây dựng sản phẩm Đặc sản rau sắn Phú Thọ. Cùng với đó, một số hộ kinh doanh từng bước chuẩn hóa quy trình chế biến, bảo quản, đưa rau sắn trở thành những sản phẩm OCOP được thị trường đón nhận.

Từ vùng nguyên liệu, rau sắn được thu hái, sơ chế theo quy trình bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, đóng gói, gắn tem truy xuất nguồn gốc và bảo quản lạnh, giữ được hương vị đặc trưng trong khoảng 20 ngày. Khi bước vào chương trình OCOP, món ăn tưởng như chỉ thuộc về ký ức bữa cơm quê đã được nâng cao giá trị, mở rộng thị trường và theo những sản phẩm được đóng gói chỉn chu đến với người tiêu dùng ở nhiều địa phương trong cả nước. Ký ức về một thời gian khó rồi sẽ phai nhạt theo năm tháng. Nhưng ân tình cây sắn trung du vẫn còn đó, từ những triền đồi xanh ngát hôm nay đến những món ăn được nâng niu, gìn giữ và làm mới. Một loài cây từng giúp người dân vượt qua đói nghèo đang tiếp tục đồng hành trong hành trình xây dựng cuộc sống ngày càng trù phú, thanh bình.