Trong nhiều thập kỷ, Saudi Arabia đã chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất đối với nguồn cung dầu toàn cầu. Khi các cuộc tấn công đầu tiên của Mỹ và Israel vào Iran khiến eo biển Hormuz gần như bị đóng, Riyadh lập tức kích hoạt kế hoạch dự phòng đã chờ đợi tới 45 năm.

Trọng tâm của kế hoạch là đường ống dẫn dầu Đông -Tây (East-West Crude Oil Pipeline) dài khoảng 1.200 km, được xây dựng từ thập niên 1980. Tuyến đường này nối các mỏ dầu khổng lồ ở phía đông Saudi Arabia với cảng Yanbu trên bờ Biển Đỏ.

Tại Yanbu, một đội tàu chở dầu lớn đang tập trung để nhận dầu thô của Saudi Arabia, với số lượng tàu cập cảng tăng lên mỗi ngày. Trong bối cảnh tuyến vận tải chính qua eo Hormuz bị gián đoạn, hệ thống này trở thành mắt xích quan trọng giúp nhà xuất khẩu dầu lớn nhất thế giới duy trì nguồn cung.

Theo dữ liệu, lượng dầu xuất khẩu từ Yanbu đạt trung bình 3,66 triệu thùng mỗi ngày trong 5 ngày tính đến 20/3, tương đương khoảng một nửa tổng xuất khẩu của Saudi Arabia trước khi xung đột nổ ra. Tuy nhiên, hoạt động bốc hàng từng bị tạm dừng vào 19/3 sau một cuộc tấn công của Iran, cho thấy nguồn cung vẫn đối mặt nhiều rủi ro.

Thông thường, khoảng 20 triệu thùng dầu – tương đương 1/5 mức tiêu thụ toàn cầu – đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày. Khi tuyến vận tải này bị gián đoạn, nhiều nhà sản xuất buộc phải giảm sản lượng. Trong khi đó, Saudi Arabia vẫn có thể duy trì dòng chảy dầu nhờ đường ống East-West.

Jim Krane, chuyên gia năng lượng tại Rice University, nhận định tuyến đường này đang chứng tỏ là “một bước đi chiến lược”. Theo ông, nền kinh tế toàn cầu được hưởng lợi khi đường ống vẫn vận hành.

Krane cho rằng nếu không có tuyến vận chuyển thay thế này, Mỹ có thể phải kêu gọi sự hỗ trợ lớn hơn từ các đồng minh. Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra tối hậu thư 48 giờ yêu cầu Iran mở lại eo Hormuz, nếu không sẽ đối mặt các cuộc tấn công vào nhà máy điện. Tehran đáp trả bằng lời đe dọa nhắm vào cơ sở hạ tầng của Mỹ và Israel trong khu vực, bao gồm các tài sản năng lượng.

Đường ống East-West thực chất là sản phẩm của bối cảnh chiến tranh Iran-Iraq trong thập niên 1980. Tuy nhiên, vai trò của nó chỉ thực sự nổi bật kể từ đầu tháng 3 khi xung đột trong khu vực leo thang.

Xuất khẩu dầu từ Yanbu đã tăng hơn 4 lần so với mức trước chiến tranh. Ngay khi xung đột bùng phát, Saudi Aramco đã liên hệ khách hàng để đề nghị chuyển hướng tàu đến Yanbu thay vì Hormuz. Công ty vận tải dầu Bahri cũng đưa ra yêu cầu tương tự với các chủ tàu.

Đến ngày 4/3, Aramco xác nhận bắt đầu tăng công suất vận hành đường ống. Chỉ vài ngày sau, một nhà máy lọc dầu lớn của Ấn Độ đã mua các lô dầu từ Yanbu, cho thấy tuyến vận chuyển thay thế nhanh chóng thu hút sự quan tâm của thị trường.

Tính đến ngày 10/3, ít nhất 25 siêu tàu chở dầu đang hướng tới Yanbu. Để tập hợp đủ tàu phục vụ cảng, Bahri được cho là phải trả mức giá thuê khoảng 450.000 USD mỗi ngày hoặc cao hơn. Có thời điểm trong tuần trước, cảng Yanbu bốc hơn 4 triệu thùng dầu/ngày khi số tàu chờ neo đậu tiếp tục tăng.

Carole Nakhle, giám đốc điều hành công ty tư vấn năng lượng Crystol Energy, cho rằng sự tồn tại của tuyến vận chuyển thay thế giúp trấn an thị trường vì không phải toàn bộ dầu khu vực bị “mắc kẹt” tại Hormuz. Tuy nhiên, bà cũng cảnh báo đây không phải lựa chọn không có rủi ro.

Mối đe dọa đã sớm xuất hiện khi Iran tấn công nhà máy lọc dầu Samref tại Yanbu – liên doanh giữa Aramco và Exxon Mobil. Cuộc tấn công diễn ra chỉ một ngày sau khi Israel đánh vào cơ sở sản xuất và xử lý khí đốt lớn nhất của Iran, khiến Tehran trả đũa bằng các đòn tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng quanh Vịnh Ba Tư.

Trong lịch sử ngành dầu khí Saudi Arabia, Yanbu từng đóng vai trò thứ yếu so với các trung tâm lớn ở bờ Vịnh Ba Tư như Jubail hay Ras Tanura – nơi Aramco xuất khẩu chuyến dầu thô đầu tiên bằng tàu vào năm 1939. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, công ty buộc phải tạm thời chuyển trọng tâm hoạt động sang thành phố cảng này.

Theo Karen Young, chuyên gia tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu của Columbia University, nếu đường ống East-West có thể vận chuyển tới 7 triệu thùng dầu mỗi ngày, nó sẽ trở thành “van xả áp” quan trọng cho thị trường năng lượng thế giới. Tuy nhiên, thách thức vẫn nằm ở năng lực bốc dỡ tại cảng và việc đảm bảo an ninh cho tuyến vận chuyển.