Được quân đội Pháp khởi công xây dựng từ năm 1931 và cơ bản hoàn thành vào năm 1935, sân bay Bạch Mai từng là một trong những căn cứ quân sự lớn của thực dân Pháp tại Hà Nội, đồng thời có thể được xem là sân bay đầu tiên tại Thủ đô.

Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, nơi đây từng là căn cứ không quân, chứng kiến một trận tập kích lớn trong kháng chiến chống Pháp, sau đó trở thành nơi đóng quân của các đơn vị thuộc Quân chủng Phòng không - Không quân và thực hiện nhiều nhiệm vụ trong thời kỳ chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ.

Sân bay có quy mô lớn do quân đội Pháp xây dựng

Sân bay Bạch Mai được xây dựng trên diện tích khoảng 180ha, nằm ở phía Nam Thủ đô, cách trung tâm Hà Nội khoảng 3km, thuộc khu vực giáp ranh các quận Đống Đa, Thanh Xuân và Hoàng Mai cũ. Sân bay có đường băng dài gần 2.000m, rộng 30m.

Thời kỳ quân đội Pháp sử dụng, nơi đây thường xuyên có khoảng 15-20 máy bay đỗ, có thời điểm số lượng còn nhiều hơn. Khi không thực hiện nhiệm vụ cất cánh, các máy bay được xếp thành từng hàng trên sân cỏ.

Trong chiến tranh, sân bay Bạch Mai đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ của lực lượng không quân Pháp, từ cơ động, tiếp tế vật chất, trinh sát, quan sát đến yểm trợ các đơn vị chiến đấu trên bộ. Máy bay từ đây cũng trực tiếp oanh tạc đội hình chiến đấu của quân đội ta, đánh phá các vùng căn cứ, vùng tự do và góp phần bảo vệ các cơ quan đầu não của quân đội viễn chinh Pháp tại Hà Nội.

Đây đồng thời là sở chỉ huy lực lượng không quân Pháp trên chiến trường Bắc Việt Nam nên được tổ chức bảo vệ nghiêm ngặt. Lực lượng trực tiếp bảo vệ sân bay gồm một đại đội lính Âu - Phi, một trung đội lính dù cùng chó Béc-giê, xe bọc thép và xe tuần tiễu. Xung quanh sân bay có nhiều lớp rào thép gai, hệ thống hào sâu, ao hồ, đèn pha và 6 lô cốt thường xuyên có lính canh gác.

Trước hệ thống phòng thủ này, bộ đội ta đã tổ chức một trận tập kích vào sân bay Bạch Mai, gây thiệt hại lớn về máy bay, nhiên liệu, vũ khí và trang bị của quân đội Pháp.

Nhiệm vụ đánh sân bay được Chỉ huy trưởng Mặt trận Hà Nội Phùng Thế Tài giao cho Tiểu đoàn 108, do đồng chí Trần Hải, Tiểu đoàn trưởng và đồng chí Văn Tân, Chính trị viên tiểu đoàn trực tiếp tổ chức, huấn luyện và thực hiện. Ban Chỉ huy Tiểu đoàn lựa chọn 32 cán bộ, chiến sĩ thành lập đội xung kích chiến đấu do đồng chí Hà Giáp làm Đội trưởng, đồng chí Trần Thành làm Chính trị viên.

Đơn vị được giao phối hợp với Đại đội 300, Đại đội 310 bộ đội địa phương, dân quân du kích và nhân dân trên địa bàn để tiến công sân bay Bạch Mai.

Theo lời kể của ông Đặng Văn Nguyên, Tiểu đội trưởng tham gia đội chiến đấu, được Báo Quân đội Nhân dân ghi lại, chiều 17/1/1950, đơn vị tập trung. Mỗi người mang một chiếc bị cói, bên trong có 2 chai mìn kèm kíp nổ, 2 quả lựu đạn và một chiếc bánh mì. Các chiến sĩ mặc quần áo dân thường, đội nón, đeo bị, giả làm người buôn và chia thành nhiều tốp, đi theo nhiều tuyến đường để tránh bị Việt gian và máy bay đối phương phát hiện.

Đến cầu Đen (Hà Đông) các chiến sĩ dừng lại nhận lưới ngụy trang và một gói gừng nấu với mật để ngậm chống ho. Khoảng 21h, đơn vị hành quân đến địa điểm tập kết tại khu ruộng trồng màu gần xóm Trại, xã Định Công, phía Tây Nam sân bay.

Tại đây, lực lượng được chia thành 3 mũi để tiếp cận các mục tiêu. Mũi thứ nhất khi đang tiến gần miệng cống nước thải của sân bay thì bất ngờ bị chó Béc-giê phát hiện và sủa. Các chiến sĩ phải nằm chờ đến khi yên tĩnh rồi tiếp tục chui qua đường cống để vào bên trong. Hai mũi còn lại cũng tiếp cận thành công và áp sát các máy bay.

Đúng 0h ngày 18/1/1950, các chiến sĩ leo lên máy bay và bồn xăng, móc những chai mìn được gắn kíp nổ chậm rồi rút ra ngoài. Sau đó, những chai mìn lần lượt phát nổ. Máy bay và kho xăng bốc cháy, ánh lửa sáng cả khu vực sân bay.

Trận tập kích đã phá hủy, đốt cháy 25 máy bay, 600.000 lít xăng, 32 tấn vũ khí cùng một số trang bị của quân đội Pháp. Với chiến công này, Tiểu đoàn 108 được tặng thưởng Huân chương Quân công hạng Ba.

Trận tập kích sân bay Bạch Mai là một trong những trận đánh ghi dấu hoạt động của quân và dân Hà Nội trong kháng chiến chống Pháp. Chiến công này cũng được xác định là cơ sở mở ra cách đánh sân bay và phương thức tác chiến đặc công sau này. Quân chủng Phòng không - Không quân đã dựng bia Di tích lịch sử kháng chiến chống Pháp tại khu vực sân bay Bạch Mai, làm địa điểm giáo dục truyền thống cho cán bộ, chiến sĩ trong quân chủng và nhân dân địa phương.

Được Quân chủng Phòng không - Không quân quản lý, sử dụng

Sau năm 1954, sân bay Bạch Mai do quân đội ta quản lý. Bộ Quốc phòng giao Quân chủng Phòng không - Không quân quản lý, sử dụng khu vực này làm nơi đóng quân của cơ quan Bộ Tư lệnh và các đơn vị khác. Một phần diện tích khu vực bãi sơ tán máy bay cũ được giao làm nơi đóng quân của Đoàn Quân nhạc thuộc Bộ Tổng Tham mưu, sau này thuộc Quân khu Thủ đô.

Trong giai đoạn chống chiến tranh phá hoại của Mỹ từ năm 1964 đến năm 1973, sân bay Bạch Mai là nơi đậu các máy bay trực thăng thực hiện nhiệm vụ chuyên cơ, chở lãnh đạo Đảng, Nhà nước đi kiểm tra, thăm hỏi nhân dân; đồng thời phục vụ các chuyến bay chống bão lụt, cứu hộ đồng bào tại những nơi xảy ra thiên tai.

Cuối tháng 12/1972, máy bay B-52 của Mỹ ném bom sân bay Bạch Mai. Theo tư liệu, bom rơi xuống hồ Phương Liệt. Trong giai đoạn này, sân bay cũng là nơi huấn luyện, tập kết các lực lượng làm nhiệm vụ diễu hành, diễu binh nhân các ngày lễ lớn của dân tộc. Năm 1970, các đơn vị từng luyện tập tại đây để chuẩn bị cho cuộc duyệt binh với chủ đề “Mừng 25 năm đất nước nở hoa”.

Bộ đội Phòng không-Không quân tìm hiểu lịch sử sân bay Bạch Mai. Ảnh: QĐND

Từ năm 1990, Bộ Quốc phòng có chủ trương giải quyết một phần khu doanh trại cũ cho các hộ gia đình sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân viên quốc phòng vào ở. Các khu tập thể gia đình quân đội dần hình thành tại khu vực 2 và 3 của sân bay Bạch Mai.

Từ một sân bay quân sự được xây dựng từ đầu những năm 1930, khu vực sân bay Bạch Mai trải qua nhiều giai đoạn lịch sử với những thay đổi về công năng và không gian. Trên khu vực sân bay trước đây dần hình thành các khu dân cư đông đúc, trong khi những dấu tích gắn với lịch sử của sân bay và trận tập kích năm 1950 tiếp tục được lưu giữ.