Khó khăn từ sản xuất nhỏ lẻ đến rào cản xuất khẩu

Trước đây, tại xã Châu Pha (Thành phố Hồ Chí Minh), bà con nông dân thường rơi vào tình trạng sản xuất manh mún, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. Thực trạng “được mùa mất giá” diễn ra liên tục, khiến nhiều hộ dân dù sở hữu vùng nguyên liệu phong phú vẫn cảm thấy bất an. Anh Nguyễn Viết Tự, người con của vùng đất này, sau khi tốt nghiệp đại học chuyên ngành kinh tế và có công việc ổn định tại trung tâm thành phố, đã quyết định trở về quê khởi nghiệp. Anh trăn trở trước thực tế: nông dân Việt Nam rất giỏi sản xuất nhưng lại thiếu sự liên kết chặt chẽ và quy trình chuẩn để nâng cao giá trị thương hiệu cho nông sản ngay trên mảnh đất quê hương.

Năm 2022, anh thành lập Hợp tác xã Sản xuất nông nghiệp và dịch vụ Châu Pha với niềm tin rằng muốn nông sản đi xa thì phải thay đổi cách làm từ nhỏ lẻ sang chuỗi giá trị. Những ngày đầu thành lập vô cùng gian nan, khi việc thuyết phục bà con thay đổi tập quán canh tác truyền thống đòi hỏi sự kiên trì lớn. Anh Tự phải trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ đầu ra và chứng minh hiệu quả kinh tế để tạo dựng niềm tin cho 24 thành viên ban đầu. Thách thức lớn nhất là thị trường châu Âu đặt ra những hàng rào kỹ thuật vô cùng khắt khe về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, vi sinh và khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm một cách nghiêm ngặt.

Ông Nguyễn Hữu Hà, một nông dân sở hữu hơn 0,5 ha đất và gần 20 năm kinh nghiệm trồng rau, từng chia sẻ về nỗi lo bị ép giá trước khi gia nhập mô hình kinh tế tập thể. Việc một số nông dân còn e ngại liên kết, hạn chế về vốn và kỹ thuật cũng là những rào cản không nhỏ trong giai đoạn đầu hình thành chuỗi cung ứng bền vững. Để xuất khẩu sang châu Âu, mỗi loại rau gia vị như ngò gai, húng quế hay tía tô đều phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe. Anh Tự nhận thấy nguồn cung rau mang hương vị Việt đạt chuẩn tại châu Âu còn hạn chế, nhưng biến cơ hội này thành hiện thực là một bài toán khó về quản trị và chất lượng sản phẩm toàn cầu.

Thách thức về nhân công cũng là một vấn đề nan giải, khi các công đoạn truyền thống tiêu tốn quá nhiều sức lao động nhưng hiệu quả thực tế không cao. Việc kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật đòi hỏi sự tự giác và ghi chép tỉ mỉ từ phía người nông dân vốn quen với cách làm tự phát qua nhiều thế hệ. Ông Dương Văn Trăm, Chủ tịch Hội Nông dân xã Châu Pha, nhận định rằng sự manh mún chính là điểm yếu lớn nhất khiến nông sản địa phương khó lòng bước ra biển lớn. Để khắc phục triệt để, địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền theo phương châm 5 tự, 5 cùng, nhằm thay đổi tư duy của từng hộ thành viên trong hợp tác xã một cách đồng bộ.

Giải pháp công nghệ và liên kết chuỗi nâng tầm giá trị

Để giải quyết triệt để bài toán hiệu suất, hợp tác xã đã mạnh dạn chi 2 tỷ đồng xây dựng khu ươm giống với máy gieo hạt tự động hiện đại. Giải pháp đột phá này giúp giảm số lượng nhân công từ 30 người xuống chỉ còn 2 người vận hành, đồng thời nâng cao chất lượng cây giống đạt độ đồng đều tuyệt đối. Anh Nguyễn Viết Tự áp dụng hệ thống quản lý sản xuất bằng phần mềm, yêu cầu nông dân ghi chép nhật ký điện tử từ khâu làm đất đến khi đóng gói. Nhờ quy trình chặt chẽ này, năm 2023 anh đã trồng thử nghiệm thành công 1 ha rau gia vị với 10 loại khác nhau để kiểm tra khả năng thích nghi với tiêu chuẩn xuất khẩu thế giới.

Năm 2024 đánh dấu cột mốc quan trọng khi hợp tác xã xuất khẩu lô rau gia vị đầu tiên nặng 25 tấn sang thị trường châu Âu qua các đối tác chiến lược. Hiện nay, mỗi tuần đơn vị đều đặn xuất khẩu khoảng hơn 3 tấn rau gia vị, bao gồm ngò gai, kinh giới, rau ngổ và ớt hiểm sang thị trường đầy tiềm năng này. Sự thành công còn đến từ việc quy tụ 63 thành viên canh tác trên 55 ha rau sạch đạt chuẩn VietGAP, tạo ra nguồn cung ổn định và chất lượng vượt trội. Riêng vùng trồng rau gia vị xuất khẩu đã mở rộng lên 20 ha với sự tham gia của 27 hộ dân tại các xã Châu Pha, Xuân Sơn và Nghĩa Thành, giúp nông dân ổn định đời sống.

Ông Đỗ Thanh Hiền, tại ấp Cầu Mới, cho biết gia đình ông hiện có 4 sào trồng ngò gai và ớt hiểm trong nhà màng với hệ thống tưới và bón phân tự động. Mỗi năm, ông thu hoạch khoảng 120 tấn ngò gai với giá bán ổn định 18.000 đồng một kg và 3 tấn ớt hiểm với giá 60.000 đồng một kg. Sau khi trừ mọi chi phí sản xuất, gia đình ông thu lãi gần 300 triệu đồng mỗi năm nhờ việc sản xuất theo yêu cầu nghiêm ngặt của hợp tác xã và được bao tiêu toàn bộ. Đây là minh chứng rõ nét cho việc ứng dụng công nghệ hiện đại đã thay đổi hoàn toàn đời sống và thu nhập của người nông dân lao động ngay tại mảnh đất quê hương.

Ông Nguyễn Hữu Hà, sau khi tham gia hợp tác xã từ năm 2022, cũng đạt sản lượng 120 tấn rau mỗi năm với lợi nhuận sau khi trừ chi phí đạt gần 400 triệu đồng. Ông khẳng định rằng khi vào hợp tác xã, không còn lo lắng về đầu ra hay bị thương lái ép giá như trước kia, giúp gia đình yên tâm sản xuất. Ông Lê Quang Nam nhấn mạnh thêm rằng bà con chỉ cần tập trung sản xuất đúng theo đơn đặt hàng để tránh tình trạng thừa thiếu mùa vụ hay rủi ro thị trường. Sự hỗ trợ từ Hội Nông dân xã, thông qua việc cho vay vốn 2 tỷ đồng mỗi năm cho 50 hộ, cũng giúp giải quyết hiệu quả bài toán tài chính cho việc đầu tư sản xuất.

Năm 2025, doanh thu xuất khẩu rau gia vị của đơn vị đạt hơn 23 tỷ đồng với lợi nhuận chiếm trên 30%, trong khi tổng doanh thu toàn hợp tác xã đạt 52 tỷ đồng mỗi năm. Đơn vị đã vinh dự được công nhận là một trong 63 hợp tác xã tiêu biểu toàn quốc năm 2024 nhờ những thành tích xuất sắc trong phát triển kinh tế tập thể. Không dừng lại ở đó, anh Nguyễn Viết Tự đang tiếp tục đặt ra những mục tiêu mới cho hợp tác xã trong thời gian tới. Anh dự kiến mở rộng thêm quy mô diện tích canh tác rau ứng dụng công nghệ cao, nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất đồng thời hướng tới mục tiêu xuất khẩu ớt sang thị trường Hàn Quốc vào năm 2026.

Theo ông Dương Văn Trăm, Chủ tịch Hội Nông dân xã Châu Pha, phát triển kinh tế tập thể là con đường đúng đắn, giúp nâng cao giá trị nông sản và xây dựng nông nghiệp bền vững. Xã đang tích cực phát triển thêm các chi tổ hội nghề nghiệp về rau, nấm, bò sữa và thủy sản, hướng tới gắn kết với hợp tác xã để sản xuất quy mô lớn, tạo điều kiện cho bà con ổn định thu nhập và tham gia vào chuỗi giá trị nông sản quy mô hơn.