Trung Quốc đã khởi công một dự án thủy điện khổng lồ tại Tây Tạng, công trình được kỳ vọng sẽ vượt qua đập Tam Hiệp để trở thành nhà máy phát điện lớn nhất thế giới.

Truyền thông Nhà nước Trung Quốc cho biết dự án được triển khai dọc sông Yarlung Tsangpo, với tổng vốn đầu tư 165 tỷ USD (khoảng 4,3 triệu tỷ đồng). Công trình được thiết kế để sản xuất khoảng 300 tỷ kWh điện/năm - mức sản lượng cao hơn bất kỳ nhà máy thủy điện đơn lẻ nào đang vận hành hiện nay.

Dự án nằm tại khúc uốn cong của con sông trước khi dòng chảy tiến vào Ấn Độ, nơi nó mang tên Brahmaputra. Vị trí này khiến công trình không chỉ đơn thuần là một dự án năng lượng nội địa của Trung Quốc.

Brahmaputra là nguồn sống của hàng triệu người dân ở hạ lưu, do đó mọi hoạt động xây dựng quy mô lớn ở thượng nguồn đều có thể tác động đến quan hệ giữa Bắc Kinh và New Delhi. Giới chức Trung Quốc khẳng định dự án tập trung vào phát điện thay vì chuyển hướng dòng chảy quy mô lớn, đồng thời cho rằng nguồn nước ở hạ lưu sẽ không bị suy giảm đáng kể.

Dự án xuất hiện trong bối cảnh quốc gia này đang đẩy mạnh năng lượng tái tạo và giảm phụ thuộc vào than đá. Thủy điện được xem là nguồn điện nền ổn định, giúp bù đắp hạn chế của điện gió và điện mặt trời vốn phụ thuộc vào điều kiện thời tiết.

Hệ thống thủy điện bậc thang tận dụng độ dốc tự nhiên

Khác với mô hình “siêu đập” như Tam Hiệp, dự án tại Tây Tạng sẽ sử dụng chuỗi nhà máy thủy điện nối tiếp nhau trên đoạn sông có độ dốc lớn khi chảy qua dãy Himalaya.

Địa hình dốc tự nhiên giúp tập trung sức nước trong phạm vi ngắn, cho phép các kỹ sư khai thác lượng năng lượng lớn hơn mà không cần tới một kết cấu đồ sộ như các con đập truyền thống.

Hiện Trung Quốc đang vận hành đập Tam Hiệp - công trình nhiều năm được coi là chuẩn mực của thủy điện quy mô lớn toàn cầu. Tuy nhiên, dự án mới được thiết kế để tạo ra sản lượng điện cao gấp gần 3 lần sản lượng của Tam Hiệp.

Giới chức Trung Quốc mô tả đây là một mắt xích quan trọng trong chiến lược cắt giảm khí thải carbon của nước này. Dự án sẽ được xây dựng theo từng giai đoạn, dù lịch trình cụ thể vẫn chưa được công bố.

Sau khi hoàn thành, công trình dự kiến trở thành cơ sở thủy điện có sản lượng điện lớn nhất thế giới.

Địa hình mong manh và rủi ro địa chấn

Cao nguyên Tây Tạng được xem là một trong những khu vực sinh thái nhạy cảm nhất châu Á, đồng thời nằm gần nhiều đứt gãy địa chất lớn. Điều này đặt ra không ít câu hỏi về yêu cầu kỹ thuật cũng như độ an toàn lâu dài của dự án.

Các tổ chức môi trường cảnh báo rằng những con đập quy mô lớn có thể làm gián đoạn dòng chảy phù sa, thay đổi hệ sinh thái và làm suy giảm đa dạng sinh học.

Tổ chức Chiến dịch Quốc tế vì Tây Tạng cho rằng quá trình mở rộng thủy điện tại khu vực này trước đây từng đi kèm tình trạng di dời cộng đồng dân cư và thiếu minh bạch thông tin với công chúng.

Cho đến nay, giới chức Trung Quốc vẫn chưa công bố báo cáo đánh giá tác động môi trường chi tiết trong các thông báo ban đầu. Bắc Kinh chủ yếu nhấn mạnh tới hiệu quả kinh tế và năng lực kỹ thuật của dự án.

Trong khi đó, các tổ chức bên ngoài tiếp tục kêu gọi minh bạch hơn về tác động sinh thái cũng như việc tham vấn cộng đồng dân cư địa phương. Hoạt động kiến tạo mạnh của cao nguyên Tây Tạng cũng được xem là yếu tố rủi ro đáng chú ý đối với độ bền của các công trình quy mô lớn.

Thêm vào đó, sông Yarlung Tsangpo là thượng nguồn của Brahmaputra - hệ thống sông đóng vai trò quan trọng đối với nông nghiệp, nước sinh hoạt và hệ sinh thái tại Ấn Độ và Bangladesh.

Ấn Độ từ lâu đã nhiều lần bày tỏ lo ngại về việc các hoạt động quản lý nguồn nước ở thượng nguồn có thể ảnh hưởng đến dòng chảy ở hạ lưu. Việc Trung Quốc chính thức xác nhận khởi công khiến các quan ngại này tiếp tục nóng trở lại trong bối cảnh an ninh nguồn nước ngày càng trở thành vấn đề nhạy cảm trong khu vực.