Theo Báo Quảng Trị, với chứng nhận Chỉ dẫn địa lý và sản phẩm cà phê đạt chuẩn OCOP 5 sao, hành trình chuyển đổi sang sản xuất nông lâm kết hợp, chuẩn hóa vùng trồng và canh tác bền vững đang mở ra một chương mới đầy triển vọng, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường.

Định hướng chiến lược của địa phương hiện nay là phát triển cây cà phê theo mô hình sinh thái, xanh và bền vững. Việc khuyến khích người nông dân sử dụng phân bón hữu cơ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, quản lý nguồn nước hiệu quả cũng như phát triển cà phê dưới tán rừng đang mang lại những lợi ích kép vô cùng to lớn. Phương thức canh tác này không chỉ giúp gia tăng chất lượng hạt cà phê nhân mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc chống xói mòn, bảo vệ hệ sinh thái đất, duy trì đa dạng sinh học và tăng cường khả năng thích ứng trước diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu.

Nhân rộng những mô hình sinh thái

Điển hình cho hướng đi canh tác xanh là mô hình nông lâm kết hợp đang nở rộ tại xã Hướng Phùng. Rất nhiều hộ nông dân đã chủ động trồng xen canh các loại cây ăn quả, cây bản địa dưới tán vườn. Điển hình như gia đình bà Võ Thị Hương Quế (thôn Cợp), việc xen canh dâu, chanh, ổi và mắc ca trên 1,3ha diện tích cà phê đã giúp khu vườn giữ được độ ẩm tự nhiên, cây sinh trưởng ổn định trong mùa khô héo, đồng thời mang lại nguồn thu nhập phụ đáng kể.

Không dừng lại ở những nỗ lực cá nhân, thông qua dự án “Sản xuất cà phê sinh thái và cải thiện rừng tự nhiên”, khoảng 50.000 cây bản địa và cây ăn quả đã được trồng mới trên 620ha từ năm 2023. Nhờ đó, tổng diện tích cà phê xen canh tại Hướng Phùng đã được nâng lên tới 870ha. Đánh giá về cách làm này, ông Đặng Công Viên – cán bộ Tổ chức quốc tế về bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam chia sẻ rằng, lớp cây che bóng đã hạn chế tối đa dòng chảy mặt, sâu bệnh, tạo ra môi trường sinh trưởng lý tưởng cho ra nguồn nguyên liệu chất lượng cao và giúp người nông dân thích ứng tốt hơn với thời tiết cực đoan.

Nhìn lại lịch sử và bài toán tái cơ cấu

Ngược dòng thời gian, cây cà phê được đưa vào Khe Sanh từ năm 1926. Trải qua bao thăng trầm, loại cây này đã thích nghi hoàn hảo với thổ nhưỡng, khí hậu và khẳng định vị thế là cây trồng chủ lực của miền Tây Quảng Trị. Hiện nay, toàn vùng sở hữu hơn 4.000ha (trong đó hơn 3.700ha đang cho thu hoạch), tập trung chủ yếu ở Khe Sanh, Tân Lập, A Dơi và Hướng Phùng, cung cấp ra thị trường khoảng 5.000 tấn cà phê nhân/năm. Đáng chú ý, đây là nguồn sinh kế cốt lõi của hơn 8.620 hộ dân, với hơn 50% là đồng bào dân tộc Pa Kô và Bru-Vân Kiều.

Dù sở hữu quy mô lớn, bài toán khó đặt ra là phương thức sản xuất vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ ở quy mô hộ gia đình. Sự thiếu đồng bộ trong tỷ lệ hái quả chín, kỹ thuật sơ chế, phơi sấy và bảo quản đã tạo ra những rào cản lớn về sự đồng đều trong chất lượng nguyên liệu.

Chuẩn hóa từ màng lưới cơ sở

Để tháo gỡ điểm nghẽn, công cuộc chuẩn hóa vùng trồng đang được chính quyền và các tổ chức liên kết đẩy mạnh. Theo ông Nguyễn Anh Cư – Phó Chủ tịch UBND xã Khe Sanh, địa phương đang nỗ lực số hóa dữ liệu (hiện đã thu thập được 53% thông tin vùng trồng), lập bản đồ cơ sở dữ liệu để phục vụ công tác truy xuất nguồn gốc và cải tạo vườn cây già cỗi cho hơn 1.000 hộ dân với diện tích gần 750ha.

Đồng hành cùng chính quyền, Hợp tác xã (HTX) Nông sản Khe Sanh đang tiên phong trong việc tái cấu trúc chuỗi sản xuất. Sở hữu 3 nhà xưởng chế biến và hơn 300ha vùng nguyên liệu liên kết cùng 100 hộ dân (trong đó có 70 hộ đồng bào Bru-Vân Kiều), HTX đặt tiêu chuẩn rất khắt khe về đầu vào. Bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc HTX nhấn mạnh rằng việc hướng dẫn bà con tuân thủ quy trình chăm sóc, hái 100% quả chín và kiểm soát chặt chẽ vật tư nông nghiệp là yếu tố tiên quyết để làm nên những mẻ cà phê đạt chuẩn.

Kết tinh văn hóa để nâng tầm thương hiệu

Sự kiện cà phê Khe Sanh được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý không chỉ là mốc son khẳng định nguồn gốc, mà còn là động lực để minh bạch hóa chuỗi cung ứng.

Đánh giá về tầm nhìn dài hạn, bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường khẳng định, việc ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và thắt chặt liên kết giữa doanh nghiệp - người trồng - HTX cần được tiến hành đồng bộ. Đặc biệt, việc phát triển cà phê bền vững phải gắn liền với công tác bảo tồn các giá trị bản địa. Cây cà phê không chỉ là sản phẩm kinh tế, mà còn gắn liền với ký ức, tập quán và đời sống của đồng bào Pa Kô, Bru-Vân Kiều. Chính việc "giữ được văn hóa" sẽ là chìa khóa tạo nên chiều sâu khác biệt cho sản phẩm, từ đó nâng tầm giá trị và thương hiệu cho cà phê Khe Sanh trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.