Rủi ro từ tư duy quản trị thụ động và áp lực rào cản

Theo Thông báo số 518/TB-SPS-BNNMT ngày 16/7/2026 của Văn phòng SPS Việt Nam thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong nửa đầu tháng 7/2026, các thành viên WTO đã ban hành 51 thông báo liên quan đến biện pháp SPS. Trong đó có 24 dự thảo lấy ý kiến và 27 quy định có hiệu lực, bao gồm cả 4 thông báo nhận sau kỳ chốt trước, cho thấy làn sóng thắt chặt các quy chuẩn trên phạm vi toàn cầu. Diễn biến này đang trực tiếp biến các tiêu chuẩn kỹ thuật thành áp lực thực sự đối với cộng đồng xuất khẩu nếu vẫn duy trì mô hình sản xuất manh mún.

Nút thắt lớn nhất là việc Liên minh châu Âu đề xuất sửa đổi Quy định số 396 năm 2005 nhằm hạ mạnh mức dư lượng tối đa của hoạt chất diazinon xuống sát giới hạn định lượng. Đối với nông sản Việt Nam, dư lượng trên dứa dự kiến giảm từ 0,3 mg/kg xuống 0,01 mg/kg, ớt chuông từ 0,05 mg/kg xuống 0,01 mg/kg và nghệ từ 0,5 mg/kg xuống 0,05 mg/kg. Việc giới hạn dư lượng đối với nông sản thô bị kéo xuống mức gần như không thể phát hiện đang tạo áp lực rất lớn lên các chuỗi cung ứng chưa được chuẩn hóa.

Lý giải điều này, đại diện Văn phòng SPS Việt Nam cho biết hoạt chất diazinon không còn được Liên minh châu Âu cho phép sử dụng trong thuốc bảo vệ thực vật. Việc hạ ngưỡng dư lượng xuất phát từ đánh giá của Cơ quan An toàn thực phẩm châu Âu, khi chưa có đủ cơ sở để xác lập các giá trị tham chiếu độc tính mới. Dự thảo với những yêu cầu khắt khe này dự kiến được thông qua vào tháng 2/2027 và áp dụng sau đó 6 tháng, khiến khoảng thời gian chuẩn bị của doanh nghiệp không còn nhiều.

Không chỉ châu Âu, thị trường Hoa Kỳ cũng đang đẩy mạnh xem xét hủy đăng ký hàng loạt hoạt chất phổ biến như glyphosate, paraquat dichloride và bifenthrin, đồng thời cập nhật các mức dư lượng mới. Tại châu Á, Hàn Quốc công bố dự thảo sửa đổi quy chuẩn, cập nhật giới hạn đối với hơn một trăm hoạt chất bảo vệ thực vật, trong khi Nhật Bản tăng cường chế tài kiểm tra hàng nhập khẩu vi phạm quy định. Rõ ràng, việc liên tục hạ ngưỡng dư lượng sẽ làm tăng chi phí kiểm nghiệm, đồng thời đẩy cao nguy cơ hàng hóa bị dừng thông quan.

Lối tư duy quản trị cũ theo mô hình thu mua thương mại trôi nổi rồi mới kiểm nghiệm thành phẩm trước khi đóng container đang trở thành một canh bạc đầy rủi ro. Khi các thị trường lớn đồng loạt hạ ngưỡng dư lượng hóa chất xuống sát mức giới hạn định lượng, doanh nghiệp gần như không thể kiểm soát rủi ro phát sinh từ sự bất cẩn của các hộ sản xuất nhỏ lẻ. Chỉ cần một diện tích nhỏ nhiễm chất cấm, toàn bộ lô hàng hàng chục tấn có thể bị hủy ngay tại cửa khẩu, kéo theo thiệt hại tài chính và nguy cơ đánh mất uy tín thương hiệu.

Tái cấu trúc chuỗi giá trị và giải pháp quản trị từ gốc

Để không bị loại khỏi cuộc chơi toàn cầu, doanh nghiệp buộc phải chuyển sang mô hình quản trị chuỗi cung ứng khép kín. Đại diện Văn phòng SPS Việt Nam đánh giá, việc giảm mạnh ngưỡng dư lượng sẽ buộc các đơn vị xuất khẩu phải kiểm soát chặt chẽ hoạt chất ngay từ vùng nguyên liệu, thay vì chỉ kiểm nghiệm sản phẩm trước khi xuất khẩu. Đây là bước chuyển tất yếu từ phương thức kiểm tra chất lượng thụ động sang hệ thống quản trị chất lượng chủ động ngay từ vùng trồng.

Bên cạnh giải pháp kiểm soát vùng trồng, doanh nghiệp cần triển khai chiến lược tái cơ cấu danh mục sản phẩm nhằm giảm thiểu rủi ro từ các hàng rào kỹ thuật đối với nông sản thô. Hướng đi này được mở ra khi Liên minh châu Âu ban hành Quy định số 908 năm 2026, bổ sung nhóm thực phẩm hỗn hợp rủi ro thấp vào danh mục được miễn kiểm tra tại cửa khẩu. Đáng chú ý, các sản phẩm thuộc nhóm này lại phù hợp với năng lực chế biến sâu của Việt Nam như rau quả chế biến, nước xốt và bánh kẹo.

Một hướng đi dài hạn khác đòi hỏi tầm nhìn quản trị chiến lược từ các doanh nghiệp giống cây trồng và công nghệ sinh học trước những quy định kỹ thuật mới. Đại diện Văn phòng SPS Việt Nam nhấn mạnh, Liên minh châu Âu đã thông qua Quy định số 1388 năm 2026 về thực vật được tạo ra bằng một số kỹ thuật gen mới và sẽ áp dụng từ giữa năm 2028. Tuy nhiên, do các nội dung liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu đã có hiệu lực, việc chủ động nghiên cứu khuôn khổ mới sẽ giúp doanh nghiệp đón đầu xu hướng.

Nhiệm vụ cấp bách hiện nay là các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng phải thường xuyên theo dõi, cập nhật kịp thời các thông báo mới từ những thị trường lớn để điều chỉnh hồ sơ xuất khẩu phù hợp. Khoảng thời gian từ 6 đến 8 tuần trước khi các dự thảo đóng hạn góp ý vào cuối tháng 8 và đầu tháng 9/2026 chính là thời điểm vàng để doanh nghiệp rà soát toàn bộ quy trình. Việc tận dụng hiệu quả khoảng thời gian trước khi các quy định chính thức được áp dụng sẽ góp phần bảo vệ tối đa quyền lợi thương mại cho nông sản Việt.

Thay vì đứng ngoài cuộc hoặc chờ đến khi quy định có hiệu lực mới tìm cách ứng phó, các nhà quản trị cần xem thời hạn góp ý do Văn phòng SPS công bố là cơ hội để tái định hình năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp cần chủ động phối hợp với các hiệp hội ngành hàng nhằm xây dựng tiếng nói chung, phản ánh những vướng mắc kỹ thuật và đề xuất lộ trình chuyển đổi phù hợp từ phía các quốc gia nhập khẩu. Khả năng dự báo kịp thời cùng năng lực quản trị rủi ro chính sách trong giai đoạn này sẽ quyết định năng lực cạnh tranh, thậm chí là sự tồn tại của nông sản Việt trên thị trường quốc tế.