Côn Đảo - hòn đảo nổi tiếng với vẻ đẹp hoang sơ và được xem là một trong những điểm đến bí ẩn, hấp dẫn bậc nhất thế giới. Ít ai ngờ rằng, phía sau khung cảnh thanh bình ấy là một quá khứ đau thương, khi nơi đây từng được mệnh danh là "địa ngục trần gian" dưới thời thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Hệ thống nhà tù khét tiếng, đặc biệt là khu "chuồng cọp", từng giam cầm hàng nghìn chiến sĩ cách mạng trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

Dẫu chiến tranh đã lùi xa, Côn Đảo vẫn lưu giữ nhiều chứng tích của một thời máu lửa. Nổi bật trong số đó là Nghĩa trang Hàng Dương - nơi yên nghỉ của hàng nghìn chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nơi yên nghỉ của hàng nghìn anh hùng cách mạng

Nếu Nhà tù Côn Đảo là chứng tích tố cáo tội ác của chế độ thực dân, đế quốc thì Nghĩa trang Hàng Dương lại là nơi lưu giữ ký ức về sự hy sinh của hàng vạn người con ưu tú, đã ngã xuống vì độc lập, tự do của dân tộc. Mỗi hàng cây, mỗi lối đi, mỗi ngôi mộ đều gợi nhắc về một giai đoạn lịch sử bi tráng. Khi ấy, Côn Đảo bị biến thành "địa ngục trần gian" - nơi giam cầm, tra tấn những người yêu nước suốt hơn một thế kỷ với bao nỗi đau.

Theo Ban Quản lý Di tích Quốc gia đặc biệt Côn Đảo, hệ thống nhà tù tại Côn Đảo là nơi giam giữ hàng vạn chiến sĩ cách mạng, đồng bào yêu nước. Ước tính khoảng 20.000 người đã hy sinh trên hòn đảo này. 

Ban đầu, họ bị chôn cất sơ sài tại khu vực Chuồng Bò (nay còn gọi là Bãi Sọ Người), sau đó chuyển đến Nghĩa trang Hàng Keo. Đến năm 1934, vì số lượng tù nhân bị sát hại ngày càng nhiều, thực dân đã mở thêm Nghĩa trang Hàng Dương để chôn cất các chiến sĩ cách mạng và những người yêu nước hy sinh trong lao tù.

Ngày nay, Nghĩa trang Hàng Dương nằm tại đặc khu Côn Đảo (TP. Hồ Chí Minh), là nơi an nghỉ của hơn 2.000 liệt sĩ và tù nhân chính trị. Đáng nói, trong số mộ hiện có chỉ hơn 700 phần mộ xác định được danh tính, còn lại đều là mộ vô danh. Hiện nay, nhiều hài cốt vẫn còn ở các nghĩa địa cũ hoặc chưa thể quy tập đầy đủ.

Nghĩa trang Hàng Dương là nơi quy tập phần mộ của nhiều lãnh đạo, chiến sĩ cách mạng và anh hùng dân tộc như cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, nhà yêu nước Nguyễn An Ninh, nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Sáu, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Việt, Anh hùng Cao Văn Ngọc, Anh hùng Lưu Chí Hiếu... cùng hàng nghìn người con đã hiến dâng tuổi xuân và tính mạng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Nghĩa trang có diện tích khoảng 20ha, được xây dựng, tôn tạo từ năm 1992 và chia thành bốn khu A, B, C và D. Mỗi khu lưu giữ dấu ấn của từng giai đoạn lịch sử.

Khu A là nơi an nghỉ của những người hy sinh trước năm 1945, trong đó có phần mộ của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà yêu nước Nguyễn An Ninh. 

Khi khu vực này không còn chỗ chôn cất, nghĩa trang được mở rộng về phía Nam, hình thành khu B. Tại đây, khu B1 là nơi yên nghỉ của các chiến sĩ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu B2 chủ yếu là các chiến sĩ hy sinh trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, trong đó có phần mộ của nữ Anh hùng Võ Thị Sáu.

Khu C là nơi yên nghỉ của những anh hùng hy sinh trong giai đoạn từ năm 1960 đến năm 1975 như Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Việt. 

Khu D là nơi quy tập hài cốt từ Hòn Cau, Nghĩa trang Hàng Keo và nhiều địa điểm khác trên đảo về an nghỉ cùng đồng đội.

Không chỉ là nơi an nghỉ của hàng nghìn anh hùng liệt sĩ và chiến sĩ cách mạng, Nghĩa trang Hàng Dương còn là một không gian tưởng niệm mang đậm giá trị lịch sử, văn hóa và nhân văn. Mỗi công trình trong quần thể di tích đều được xây dựng với những thông điệp riêng, góp phần tái hiện chặng đường đấu tranh đầy gian khổ nhưng cũng vô cùng hào hùng của dân tộc.

Nổi bật ở trung tâm nghĩa trang là tượng đài chính, được cách điệu từ hình ảnh những nấm mộ và bia tưởng niệm, như biểu tượng của lòng tri ân dành cho những người đã hiến dâng trọn đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Tượng đài được ghép từ 144 phiến đá lớn, trên đó khắc họa những dấu mốc tiêu biểu trong tiến trình lịch sử và văn hóa Việt Nam, từ buổi bình minh dựng nước đến thời đại cách mạng.

Bên cạnh tượng đài là khu vườn đá với phù điêu "Bất khuất", tái hiện chân thực cuộc sống khắc nghiệt trong hệ thống nhà tù Côn Đảo. Một mặt của phù điêu là những hình ảnh tố cáo tội ác của chế độ thực dân, đế quốc; mặt còn lại khắc họa ý chí quật cường, tinh thần bất khuất của những người chiến sĩ cách mạng trước đòn roi và xiềng xích.

Hai tác phẩm điêu khắc "Thủy chung" và "Hy vọng" cùng cao 4,5m làm nổi bật vẻ đẹp của người chiến sĩ cách mạng. Nếu tượng "Hy vọng" gửi gắm niềm tin son sắt vào ngày đất nước giành được độc lập, thống nhất, thì tượng "Thủy chung" (hay còn gọi là "Trao áo") lại kể câu chuyện xúc động về tình đồng chí, đồng đội. Lấy cảm hứng từ sự kiện đồng chí Vũ Văn Hiếu trao lại chiếc áo cho đồng chí Lê Duẩn trước lúc hy sinh, tác phẩm đã trở thành biểu tượng cho lòng trung kiên, nghĩa tình và sự sẵn sàng hy sinh tất cả vì lý tưởng cách mạng.

Ngày nay, Nghĩa trang Hàng Dương không chỉ là nơi người dân cả nước và bạn bè quốc tế đến dâng hương, tưởng niệm mà còn là "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ. Hàng nghìn ngôi mộ có tên và chưa biết tên lặng lẽ nằm dưới những tán dương xanh như những nhân chứng không lời, nhắc nhở về cái giá của hòa bình và độc lập.

Với những giá trị lịch sử đặc biệt, ngày 29/4/1979, Nghĩa trang Hàng Dương được công nhận là Khu di tích đặc biệt quan trọng của Quốc gia. Đến ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục xếp hạng nơi đây là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Nằm trên "hòn đảo bí ẩn nhất thế giới" tại Việt Nam

Sau những hàng mộ lặng im và những câu chuyện về một thời máu lửa, Côn Đảo hôm nay đã khoác lên mình màu áo mới. Từ vùng đất từng gắn với đau thương và mất mát, hòn đảo giữa Biển Đông dần trở thành điểm đến nổi tiếng của du lịch Việt Nam, nơi quá khứ hào hùng hòa quyện với vẻ đẹp thiên nhiên nguyên sơ. 

Chính sự giao thoa giữa cảnh quan thiên nhiên hoang sơ cùng giá trị lịch sử, văn hóa đã tạo nên sức hút rất riêng, khiến Côn Đảo không chỉ là "địa chỉ đỏ" mà còn là điểm đến được nhiều tạp chí quốc tế đánh giá là một trong những hòn đảo hấp dẫn và bí ẩn nhất thế giới.

Tạp chí du lịch Mỹ Travel + Leisure từng xếp Côn Đảo đứng đầu danh sách 30 hòn đảo bí ẩn nhất thế giới, nhờ những bãi biển hoang sơ, làn nước trong xanh, vách đá hùng vĩ và hệ sinh thái gần như còn nguyên vẹn.

Với hơn 16 hòn đảo lớn nhỏ cùng Vườn Quốc gia Côn Đảo, nơi đây sở hữu hệ sinh thái rừng và biển đa dạng bậc nhất Việt Nam. 

Đến đây, du khách có thể lặn ngắm san hô, trekking xuyên rừng hay xem rùa biển đẻ trứng tại Hòn Bảy Cạnh. Khác với nhiều điểm du lịch biển, Côn Đảo phát triển theo hướng gìn giữ thiên nhiên và các giá trị lịch sử, mang đến nhịp sống yên bình hiếm có.

Chính vì thế, thời gian qua, ngành du lịch Côn Đảo tiếp tục ghi nhận những tín hiệu tăng trưởng tích cực. Trong 6 tháng đầu năm, hòn đảo đón hơn 410.000 lượt khách, tăng 3,5% so với cùng kỳ; trong đó, khách quốc tế đạt gần 24.000 lượt, tăng 62%. Doanh thu du lịch ước đạt hơn 2.000 tỷ đồng, tăng 15% so với cùng kỳ năm trước.