Chuyên Mỹ - nơi hội tụ tinh hoa của những làng nghề truyền thống

Xã Chuyên Mỹ (mới) được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của 5 xã cũ: Chuyên Mỹ, Tân Dân, Vân Từ, Phú Yên, và Châu Can (thuộc huyện Phú Xuyên cũ), thành phố Hà Nội. Sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động, xã Chuyên Mỹ (mới) hội tụ nhiều các làng nghề truyền thống như: Khảm trai - sơn mài, may, giày da...

Theo những tư liệu cổ còn lưu giữ, nghề khảm xà cừ tại Chuyên Mỹ được hình thành từ khoảng thế kỷ XI, gắn với Đức Tổ nghề là một vị phó tướng dưới trướng danh tướng Lý Thường Kiệt. Từ những bước khởi nguồn ấy, nghề khảm dần bén rễ trong đời sống cư dân địa phương, trở thành sinh kế bền vững đồng thời góp phần định hình bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng đất ven sông Nhuệ.

Trải qua gần một thiên niên kỷ thăng trầm cùng lịch sử, nghề khảm trai – sơn mài Chuyên Mỹ được các thế hệ nghệ nhân kế tục, gìn giữ và không ngừng hoàn thiện. Ngày nay, nghề phát triển tập trung tại các làng Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Chuôn Ngọ, Chuôn Trung và Bối Khê, tạo nên một quần thể làng nghề tiêu biểu trong hệ thống thủ công mỹ nghệ truyền thống của Việt Nam.

Từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc tưởng như vô tri, dưới bàn tay khéo léo và sự nhẫn nại của người thợ, các tác phẩm nghệ thuật dần hiện hình với vẻ đẹp tinh xảo. Hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè, bàn ghế hay tranh khảm không chỉ là sản phẩm thủ công đơn thuần mà còn chứa đựng chiều sâu thẩm mỹ, triết lý sống và tinh thần văn hóa Việt được gửi gắm qua từng đường nét chạm khắc.

Sự hòa quyện giữa kỹ thuật thủ công tinh vi, độ bền vượt thời gian và bản sắc truyền thống đã giúp sản phẩm khảm trai Chuyên Mỹ giữ vững sức hấp dẫn qua nhiều giai đoạn phát triển. Không chỉ được thị trường trong nước đón nhận, các sản phẩm của làng nghề còn hiện diện tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Kết hợp giữa truyền thống và tư duy đổi mới

Anh Phạm Văn Tưởng - người có hơn 30 năm làm nghề khảm trai, sơn mài truyền thống đang bận rộn với việc xử lý các chi tiết hoa văn trên sản phẩm gỗ. Anh cho biết, các sản phẩm từ làng nghề cung cấp cho thị trường chủ yếu là bộ sập, tranh đĩa, hộp, vật dụng nội thất… Để đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng sản phẩm và đa dạng hóa thị trường, đặc biệt là trong bối cảnh xã hội đang ưa chuộng tiêu chí "sáng tạo ra các mẫu sản phẩm, mẫu mã mới", anh Tưởng cũng như nhiều người dân khác đã nhanh chóng ứng dụng công nghệ vào nghề truyền thống khảm trai.

“Ngoài bán sản phẩm tại các cửa hàng truyền thống như trước đây, hiện nay, các nghệ nhân đã tự mình quay những thước phim ngắn về sản phẩm tranh, đĩa để bán hàng trên Facebook và YouTube,... Người dân không chỉ bán hàng họ còn là kể chuyện nghề, chia sẻ sự kỳ công, tĩnh tâm, kiên nhẫn và sáng tạo ra các sản phẩm. Chính vì vậy, mà số lượng các sản phẩm được bán ra nhiều hơn, đem doanh thu tốt hơn so với trước đây”, anh Tưởng chia sẻ thêm.

Ông Vũ Văn Đình – Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Phú Chuyên chia sẻ, xã Chuyên Mỹ hiện có khoảng hơn 90% hộ dân tham gia sản xuất nghề truyền thống, trong đó nghề khảm trai giữ vai trò chủ lực trong phát triển kinh tế địa phương. Nghề đã tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời góp phần bảo đảm an sinh xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn.

Trước đây, sản phẩm khảm trai Chuyên Mỹ chủ yếu xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Tuy nhiên, những năm gần đây, thị trường tiêu thụ đã được mở rộng sang nhiều quốc gia Tây Âu và các nước Đông Nam Á. Song song với xuất khẩu, sản phẩm cũng được tiêu thụ mạnh tại Hà Nội cùng nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước, từng bước khẳng định vị thế thương hiệu làng nghề truyền thống.

Hiện HTX có hơn 8 sản phẩm được công nhận OCOP, trong đó 3 sản phẩm đạt giải Ba cấp thành phố gồm tranh khảm trai “Phù dung – Chim trĩ”, bình lọ khảm trai và hộp trang sức lưu niệm. Đây đều là những sản phẩm thủ công tinh xảo, mang giá trị nghệ thuật cao, được người tiêu dùng trong và ngoài nước đánh giá tích cực.

Không chỉ phát triển sản xuất, xã Chuyên Mỹ cũng đang từng bước khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch làng nghề. Trung tâm giới thiệu sản phẩm làng nghề được hình thành đã trở thành điểm dừng chân hấp dẫn, nơi du khách có thể trực tiếp tham quan quy trình chế tác khảm trai, sơn mài, trải nghiệm các công đoạn thủ công truyền thống và tìm hiểu câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm. Việc kết nối giữa du lịch trải nghiệm với quảng bá sản phẩm OCOP không chỉ góp phần gia tăng giá trị thương mại cho sản phẩm làng nghề mà còn mở ra hướng phát triển du lịch văn hóa bền vững, tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương và nâng cao hình ảnh làng nghề Chuyên Mỹ trên bản đồ du lịch Thủ đô.

Ông Đình cho biết thêm, việc làng nghề được gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm vinh dự mà còn tạo cú hích quan trọng trong thay đổi tư duy sản xuất của người dân, hướng tới nâng cao chất lượng, gia tăng độ tinh xảo sản phẩm, đa dạng hóa thị trường và mở rộng xuất khẩu ra quốc tế. Năm 2026, địa phương dự kiến phát triển thêm 21 sản phẩm mới, đồng thời định hướng xây dựng 3 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 5 sao.

Để nâng cao năng lực cạnh tranh cho làng nghề, HTX thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn thiết kế mẫu mã mới, kết nối các cơ sở sản xuất tham gia hội chợ, triển lãm và các cuộc thi sản phẩm làng nghề do thành phố và bộ, ngành tổ chức, qua đó giúp sản phẩm tiếp cận thị trường rộng hơn và đạt nhiều kết quả tích cực.

Bên cạnh phát triển sản phẩm, Hợp tác xã còn phối hợp hướng dẫn lập hồ sơ đề nghị thành phố công nhận danh hiệu nghệ nhân cho các thợ giỏi tại địa phương. Hiện, HTX đang xây dựng nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm khảm trai, ốc – sơn mài của xã theo chỉ đạo của Đảng ủy và UBND địa phương, tạo nền tảng pháp lý và thương hiệu để sản phẩm tiếp tục phát triển bền vững, hướng tới thị trường toàn cầu.

Từ ánh sáng lấp lánh của những mảnh trai, vỏ ốc, tinh hoa hàng nghìn năm tuổi của nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ đang được tiếp nối bằng tư duy sáng tạo và khát vọng đổi mới của thế hệ hôm nay.

Với những bước chuyển mình trong thiết kế, thị trường và chuyển đổi số, hành trình phát triển của khảm trai – sơn mài Chuyên Mỹ hôm nay còn cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa làng nghề Việt Nam trong thời đại mới. Khi bàn tay thủ công kết hợp cùng tư duy sáng tạo và công nghệ hiện đại, các sản phẩm khảm trai mỹ nghệ không chỉ giữ gìn di sản cha ông mà còn đang kiến tạo những giá trị mới, góp phần đưa tinh hoa thủ công Việt Nam vững vàng bước ra thị trường toàn cầu.