Bất cập từ mô hình quản lý phân tán

Sau 15 năm thi hành Luật An toàn thực phẩm 2010, thực tiễn cho thấy mô hình phân công cho ba cơ quan gồm Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương quản lý theo chuỗi ngành hàng đã bộc lộ nhiều kẽ hở. Hiện nay, ngành y tế chỉ quản lý 6/33 nhóm sản phẩm, trong khi ngành nông nghiệp và môi trường phụ trách 19/33 nhóm, còn lại 8/33 nhóm thuộc ngành công thương.

Việc phân tán này dẫn đến tình trạng "giao thoa" trách nhiệm đối với nhiều loại mặt hàng, khiến doanh nghiệp lúng túng khi thực hiện thủ tục hành chính, còn cơ quan nhà nước khó xác định đơn vị chịu trách nhiệm chính khi xảy ra sự cố. Đặc biệt, khi có ngộ độc thực phẩm quy mô lớn, việc truy xuất nguồn gốc từ khâu nuôi trồng đến bàn ăn đòi hỏi sự phối hợp liên ngành phức tạp, đôi khi làm chậm thời gian vàng trong xử lý vi phạm.

Tại địa phương, nhân lực quản lý hiện cũng đang rất mỏng và manh mún. Số liệu năm 2021 cho thấy trung bình mỗi tỉnh chỉ có chưa đến 57 người phụ trách an toàn thực phẩm cho cả ba ngành. Ở cấp xã, đội ngũ này chủ yếu là kiêm nhiệm, dẫn đến khoảng trống trong công tác kiểm tra, giám sát các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ.

Xây dựng mô hình một đầu mối thống nhất

Để hiện thực hóa Chỉ thị 17 của Ban Bí thư, Bộ Y tế đề xuất thành lập một cơ quan quản lý an toàn thực phẩm tập trung tại trung ương trực thuộc Bộ Y tế. Cơ quan này sẽ đóng vai trò nhạc trưởng, thống nhất các biện pháp kiểm soát trên toàn quốc, phân tách rõ chức năng đánh giá nguy cơ và quản lý nguy cơ để bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng.

Tại cấp địa phương, có hai phương án tổ chức đang được cân nhắc:

Phương án 1: Thành lập Sở An toàn thực phẩm trên cơ sở sáp nhập các đơn vị liên quan của Sở Y tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Công Thương. Mô hình này giúp địa phương chủ động về tài chính, pháp lý và thuận lợi trong thanh tra, xử phạt.

Phương án 2: Giữ nguyên Chi cục An toàn thực phẩm trực thuộc Sở Y tế nhưng tiếp nhận thêm chức năng, nhiệm vụ từ các sở ngành khác để thực hiện quản lý tập trung.

Đáng chú ý, tại cấp cơ sở, dự thảo đề xuất thành lập các Đội an toàn thực phẩm là đơn vị sự nghiệp trực thuộc UBND cấp xã. Đây sẽ là lực lượng "phản ứng nhanh" tại chỗ, chịu trách nhiệm giám sát trực tiếp và xử lý vi phạm ngay từ địa bàn dân cư, phối hợp chặt chẽ với các trạm y tế và phòng kinh tế địa phương.

Bài học từ thực tiễn và kỳ vọng đổi mới

Cơ sở của đề xuất này xuất phát từ hiệu quả thực tế của mô hình thí điểm tại TP. Hồ Chí Minh. Kể từ khi Sở An toàn thực phẩm TP. Hồ Chí Minh chính thức hoạt động (1/1/2024), công tác thanh tra đã không còn tình trạng chồng chéo; doanh nghiệp giảm bớt áp lực khi không phải tiếp nhiều đoàn kiểm tra cho cùng một nội dung. Tỉ lệ giải quyết thủ tục hành chính đúng hạn tại đây đạt mức ấn tượng 99,99%.

Việc thu gọn bộ máy về một đầu mối không chỉ giúp tinh gọn biên chế mà còn chuyển đổi mạnh mẽ tư duy quản lý: Từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm". Điều này được kỳ vọng sẽ tạo ra một hàng rào bảo vệ sức khỏe cộng đồng vững chắc hơn, nâng cao uy tín cho các thương hiệu sản phẩm trong nước và thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng.