UBND tỉnh Quảng Trị vừa ban hành Quyết định số 3160/QĐ-UBND về việc phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích Quốc gia Hệ thống khai thác và xử lý nước (14 giếng cổ) xã Cồn Tiên, giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2050.

Theo Quyết định, phạm vi lập quy hoạch có tổng diện tích 427,8ha, trong đó khu vực bảo vệ di tích rộng 10,42ha và vùng đệm rộng 417,38ha. Quy hoạch nhằm bảo vệ các yếu tố tự nhiên, đồng thời phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Bên cạnh 14 giếng cổ đã được xếp hạng Di tích Quốc gia và Di tích Miếu thờ Nguyễn Hoàng - Chùa Long Phước, quy hoạch đề xuất bổ sung 4 điểm di tích gồm Giếng Lội, Giếng Phường, Giếng Một Máng và Giếng Họong.

Quy hoạch đặt mục tiêu bảo quản, giữ gìn bền vững hệ thống các công trình khai thác nước cổ trước những tác động của tự nhiên và xã hội. Đồng thời, các công trình trong hệ thống khai thác nước cổ Gio An sẽ được kết nối để xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa - lịch sử của xã Cồn Tiên và tỉnh Quảng Trị, trong đó trọng tâm là du lịch cộng đồng.

Việc phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch được định hướng nhằm tạo nguồn kinh phí tái đầu tư cho công tác bảo tồn, đồng thời nâng cao đời sống của cư dân trong vùng di sản. Quy hoạch cũng hướng tới phát triển hệ thống cơ sở vật chất, kỹ thuật và dịch vụ đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ ngơi, giải trí của khách du lịch trong nước và quốc tế; nâng cao tỷ trọng đóng góp của du lịch trong cơ cấu GDP của xã và tỉnh, gắn với tạo sinh kế ổn định cho cộng đồng dân cư.

Các giải pháp bảo quản, tu bổ, phục hồi được xác định theo nguyên tắc bảo tồn tối đa các yếu tố gốc của di tích. Cùng với đó, quy hoạch định hướng đầu tư hệ thống hạ tầng, khu quản lý, đón tiếp, dịch vụ du lịch, lưu trú và không gian trải nghiệm nhằm phục vụ việc khai thác giá trị di sản.

Các sản phẩm du lịch được định hướng phát triển gồm du lịch văn hóa - lịch sử, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và trải nghiệm nông nghiệp, qua đó đa dạng hóa các sản phẩm du lịch của tỉnh.

Quy hoạch được thực hiện trong giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2050 với nguồn vốn từ ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương và các nguồn huy động hợp pháp khác. UBND tỉnh giao các sở, ngành và địa phương liên quan phối hợp tổ chức thực hiện, bảo đảm công tác bảo tồn di tích gắn với phát triển kinh tế - xã hội và du lịch bền vững.

14 giếng cổ nằm trong quy hoạch là những giếng tiêu biểu thuộc hệ thống khai thác và xử lý nước cổ ở khu vực Gio An. Theo tư liệu, hệ thống này trước đây có khoảng 30 giếng, trong đó 14 giếng được đưa vào Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi.

Giếng cổ Gio An nằm tại xã Gio An (huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị trước đây), là hệ thống công trình dẫn thủy cung cấp nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất hằng ngày. Đây là di tích có giá trị khảo cổ, văn hóa và nghệ thuật, được cho là do người Chăm xưa sáng tạo và được người Việt tiếp thu, gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo ước tính của các nhà khảo cổ, hệ thống giếng cổ Gio An có niên đại trên 5.000 năm. Các công trình chủ yếu được tạo nên bằng đá tổ ong xếp thành từng lớp, với 3 dạng chính gồm giếng máng, giếng ao và giếng bi.

Hệ thống giếng cổ Gio An là một di sản văn hóa tại Quảng Trị, gắn với nền văn minh nông nghiệp cổ của cư dân Chămpa và cách thức khai thác nguồn nước tự nhiên phục vụ đời sống, sản xuất.

Hiện nay, giếng cổ Gio An ngày càng được nhiều người biết đến và trở thành một địa điểm thu hút khách du lịch trong và ngoài nước. Du khách đến đây để tìm hiểu về hệ thống giếng cổ, nghe những câu chuyện liên quan đến quá trình hình thành, sử dụng giếng và trải nghiệm nguồn nước tại các giếng cổ.