Theo phân tích của Nikkei, tổng kim ngạch xuất khẩu của Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc) trong 6 tháng đầu năm 2026 lần lượt đạt 496,3 tỷ USD và 416,6 tỷ USD, vượt đáng kể mức 384,4 tỷ USD của Nhật Bản. Kết quả này cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cấu trúc xuất khẩu của ba nền kinh tế công nghiệp hàng đầu châu Á. Trong khi Hàn Quốc và Đài Loan đang hưởng lợi mạnh từ nhu cầu tăng cao đối với các loại chip tiên tiến phục vụ AI, Nhật Bản chủ yếu phát huy thế mạnh ở vật liệu và thiết bị sản xuất bán dẫn.

Trong nửa đầu năm 2026, xuất khẩu của Nhật Bản tăng gần 10% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, tốc độ này thấp hơn nhiều so với mức tăng gần 50% của cả Hàn Quốc và Đài Loan. Động lực quan trọng nhất đứng sau sự bứt phá của Hàn Quốc và Đài Loan là nhu cầu toàn cầu đối với bán dẫn, đặc biệt các loại chip tiên tiến được sử dụng trong hệ thống AI.

Các doanh nghiệp như TSMC và Hon Hai Precision Industry của Đài Loan, cùng Samsung Electronics và SK Hynix của Hàn Quốc, đang giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng chip phục vụ AI toàn cầu. Kim ngạch xuất khẩu mạch tích hợp của Hàn Quốc trong 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 149 tỷ USD, trong khi Đài Loan đạt 133 tỷ USD. Khoản xuất khẩu này tương đương khoảng 30% tổng kim ngạch xuất khẩu của mỗi nền kinh tế.

Đáng chú ý, chỉ trong nửa đầu năm 2026, xuất khẩu mạch tích hợp của Hàn Quốc đã vượt tổng kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này trong cả năm 2025. Trái lại, xuất khẩu mạch tích hợp của Nhật Bản chỉ đạt khoảng 21,2 tỷ USD, tương đương khoảng 5% tổng kim ngạch xuất khẩu của nước này. Nhật Bản vẫn sở hữu vị thế đáng kể trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu, đặc biệt ở lĩnh vực vật liệu và thiết bị sản xuất chip.

Trong 6 tháng đầu năm, xuất khẩu thiết bị sản xuất bán dẫn của Nhật Bản đạt khoảng 15 tỷ USD, cao hơn đáng kể so với 5,2 tỷ USD của Hàn Quốc và 3,5 tỷ USD của Đài Loan. Tuy nhiên, lợi thế này chưa đủ để giúp Nhật Bản bắt kịp tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của hai nền kinh tế láng giềng. Nguyên nhân là Hàn Quốc và Đài Loan đang sản xuất những loại chip tiên tiến có giá trị cao, trong bối cảnh thị trường AI mở rộng nhanh chóng.

Nói cách khác, Nhật Bản đang giữ vai trò quan trọng ở những công đoạn đầu vào của chuỗi cung ứng bán dẫn, trong khi Hàn Quốc và Đài Loan thu được giá trị xuất khẩu lớn hơn từ các sản phẩm chip thành phẩm.

Sự suy yếu lịch sử của đồng yen cũng tác động đến kim ngạch xuất khẩu của Nhật Bản khi quy đổi sang USD. Tuy nhiên, biến động tỷ giá không phải là nguyên nhân duy nhất khiến nước này bị Hàn Quốc và Đài Loan vượt qua.

Đồng won của Hàn Quốc và tân Đài tệ cũng có xu hướng giảm giá so với USD trong cùng thời gian, nhưng kim ngạch xuất khẩu của hai nền kinh tế này vẫn tăng gần 50%. Điều đó cho thấy khoảng cách về năng lực xuất khẩu mang tính cơ cấu và đã hình thành từ trước, thay vì chỉ là hệ quả của biến động tiền tệ. Đáng chú ý, sự tụt lại của Nhật Bản không hoàn toàn bắt nguồn từ cơn sốt chip AI. Năng lực xuất khẩu của nền kinh tế lớn thứ tư thế giới đã có dấu hiệu trì trệ trong thời gian dài.

Nếu loại bỏ tác động của biến động giá, chỉ số phản ánh sản lượng hàng hóa xuất khẩu thực tế của Nhật Bản gần như đi ngang kể từ sau khi đạt đỉnh trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Điều này cho thấy Nhật Bản đang đối mặt với một thách thức lớn hơn: khả năng chuyển đổi lợi thế công nghệ và năng lực sản xuất thành những sản phẩm thành phẩm có nhu cầu cao trên thị trường toàn cầu.

Trong khi Hàn Quốc và Đài Loan nhanh chóng tận dụng làn sóng đầu tư vào AI để mở rộng xuất khẩu chip, Nhật Bản vẫn phụ thuộc đáng kể vào các lĩnh vực vật liệu, linh kiện và thiết bị. Việc lần đầu tiên bị Hàn Quốc và Đài Loan vượt qua về tổng kim ngạch xuất khẩu trong nửa đầu năm 2026 vì thế không chỉ là một dấu mốc về thương mại, mà còn phản ánh sự dịch chuyển vai trò của các nền kinh tế châu Á trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.