Theo báo cáo công bố của Dam Removal Europe, năm 2025 ghi nhận kỷ lục 602 đập nước bị dỡ bỏ trên khắp châu Âu, tăng 11% so với năm trước. Các công trình được tháo dỡ bao gồm đập nước, đập tràn, cống ngầm và các cửa điều tiết dòng chảy.

Hoạt động này đã góp phần khôi phục dòng chảy tự nhiên cho khoảng 3.740km sông trên toàn châu lục, đưa Liên minh châu Âu (EU) tiến gần hơn tới mục tiêu phục hồi 25.000km sông về trạng thái tự nhiên trước năm 2030 theo Kế hoạch Phục hồi Thiên nhiên.

Ước tính từ dự án nghiên cứu Adaptive Management of Barriers in European Rivers (AMBER) cho thấy hiện có khoảng 1,2 triệu rào cản đang chia cắt các dòng sông ở châu Âu. Theo National Geographic, ít nhất 150.000 công trình trong số này đã lỗi thời, không còn hoạt động, xuống cấp và tiềm ẩn rủi ro an toàn.

Phần lớn các đập được xây dựng trong thế kỷ XIX và XX. Nhà sinh thái học sông Carlos Garcia de Leaniz thuộc Đại học Vigo và Đại học Swansea cho biết hiện nay hầu như không còn dòng sông nào ở châu Âu duy trì được trạng thái chảy tự do từ thượng nguồn ra biển.

Năm 2025 ghi nhận kỷ lục 602 đập nước bị dỡ bỏ trên khắp châu Âu, tăng 11% so với năm trước. Ảnh: Internet

Theo Dam Removal Europe, hơn 3/4 số công trình bị tháo dỡ trong năm 2025 là các đập nhỏ có chiều cao dưới 2m và không còn phục vụ mục đích ban đầu. Đây là những công trình tương đối dễ xử lý và có chi phí tháo dỡ thấp hơn so với các đập quy mô lớn.

Thụy Điển là quốc gia dẫn đầu về số lượng công trình bị phá bỏ trong năm 2025 với 173 trường hợp, tiếp theo là Phần Lan với 143 công trình và Tây Ban Nha với 109 công trình. Vương quốc Anh ghi nhận 35 công trình được tháo dỡ. Ngoài ra, Iceland và Bắc Macedonia lần đầu tiên tham gia hoạt động loại bỏ các rào cản trên sông.

Tại Iceland, một cột mốc đáng chú ý diễn ra trên sông Melsá ở phía tây nước này khi một con đập cũ bị phá bỏ vào tháng 12. Công trình từng cung cấp điện cho một trang trại nhưng đã ngừng hoạt động từ lâu, đồng thời trở thành vật cản đối với quá trình di cư của các loài cá. Đây là con đập đầu tiên được tháo dỡ trên hệ thống sông ngòi của Iceland.

Tại Bắc Macedonia, các dòng sông Kriva và Pčinja cũng lần đầu tiên được khôi phục dòng chảy tự nhiên sau khi các rào cản được loại bỏ. Trong khi đó, tại Na Uy, một con đập cao 6m trên sông Vinstra đã được phá hủy bằng thuốc nổ.

Nhiều quốc gia châu Âu đã triển khai các dự án tương tự trong những năm gần đây. Tại Phần Lan, việc phá bỏ 3 đập thủy điện trên sông Hiitolanjoki từ năm 2021 đến năm 2023 đã mở lại tuyến di cư cho quần thể cá hồi đất liền đang ở tình trạng cực kỳ nguy cấp, cho phép chúng tiếp cận các khu vực sinh sản bị ngăn cách từ đầu thế kỷ XX. Nhà chức trách nước này hiện cũng đang lên kế hoạch tháo dỡ đập thủy điện Palokki trên lưu vực sông Vuoksi.

Tại Pháp, việc phá bỏ đập Vezins vào năm 2020 và đập La Roche-Qui-Boit vào năm 2022 trên sông Sélune đã góp phần khôi phục gần 90km sông chảy tự do. Ở khu vực Quận Hồ của Anh, đập tràn Bowston trên sông Kent được tháo dỡ vào năm 2022, giúp khôi phục dòng chảy tự nhiên của con sông và cải thiện điều kiện sinh sống cho các loài cá di cư.

Tại Bỉ, các cống ngầm trong rừng Anlier đã được loại bỏ nhằm kết nối trở lại những nhánh sông nhỏ có vai trò quan trọng đối với đa dạng sinh học địa phương. Tây Ban Nha, Đan Mạch, Thụy Điển, Đức và Estonia cũng triển khai nhiều dự án tháo dỡ rào cản với quy mô khác nhau. Trong khi đó, các quốc gia ở Nam và Đông Nam châu Âu như Slovakia, Croatia, Bosnia và Herzegovina, Hy Lạp, thậm chí cả Ukraine, cũng đang thực hiện các chương trình phá bỏ đập trên sông.

Các chuyên gia cho rằng trong nhiều thế kỷ, sông ngòi chủ yếu được khai thác nhằm phục vụ phát triển kinh tế thông qua hoạt động phát điện, giao thông đường thủy và điều chỉnh dòng chảy phục vụ đô thị hóa. Tuy nhiên, việc xây dựng đập đã làm gián đoạn hệ sinh thái sông, cản trở quá trình vận chuyển trầm tích và góp phần khiến số lượng cá di cư nước ngọt ở châu Âu giảm khoảng 75% kể từ năm 1970.

Dù việc khôi phục dòng chảy tự nhiên được kỳ vọng mang lại lợi ích cho hệ sinh thái, các nhà khoa học cũng cảnh báo quá trình này có thể tạo điều kiện cho các loài xâm lấn lan rộng hơn trong lưu vực sông. Nhà sinh vật học Ellen Donovan cho rằng việc tháo dỡ các rào cản cần đi kèm với công tác giám sát và quản lý lâu dài nhằm hạn chế những rủi ro sinh thái mới có thể phát sinh.