Hơn 4 thập niên sau ngày qua đời, doanh nhân Nguyễn Sơn Hà (1894-1980) vẫn được xem là một trong những gương mặt tiêu biểu của giới doanh nhân Việt Nam. 

Từ một cậu bé phải nghỉ học giữa chừng vì gia cảnh khó khăn, ông đã gây dựng nên thương hiệu sơn của người Việt vang danh khắp Đông Dương, đồng thời dành phần lớn cuộc đời để đồng hành cùng sự nghiệp đấu tranh giành độc lập và xây dựng đất nước. Với những đóng góp trên cả lĩnh vực kinh tế và xã hội, Nguyễn Sơn Hà được xem là người khai sinh ngành sơn dầu Việt Nam và là hình mẫu tiêu biểu của tầng lớp doanh nhân dân tộc đầu thế kỷ XX.

Tuổi thơ nghèo khó và hành trình gây dựng thương hiệu sơn Việt

Nguyễn Sơn Hà tên khai sinh là Nguyễn Lạc, quê gốc ở huyện Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây cũ (nay thuộc TP. Hà Nội). Ông sinh năm 1894 trong một gia đình có 7 anh chị em. Cha ông ham mê võ nghệ, có lòng yêu nước nên đã tham gia nghĩa quân Cờ Đen chống Pháp rồi bị bắt. Sau khi ra tù, cha ông đưa cả gia đình xuống Hải Phòng tìm kế sinh nhai. 

Khi Nguyễn Sơn Hà mới 14 tuổi thì cha qua đời, ông phải nghỉ học để gánh vác kinh tế gia đình. Trước đó, Nguyễn Sơn Hà được học cả chữ Nho và chữ Quốc ngữ. Việc phải rời ghế nhà trường sớm không khiến ông từ bỏ con đường học tập. Ông xin làm phụ bàn giấy cho một hãng buôn của người Pháp, sau đó chuyển sang làm việc tại hãng sơn dầu Sauvage Cottu ở Hải Phòng vì có mức lương cao hơn.

Chính quãng thời gian làm thuê tại đây đã tạo bước ngoặt lớn trong cuộc đời Nguyễn Sơn Hà. Ban ngày làm việc, buổi tối ông học thêm tiếng Pháp để có thể đọc các tài liệu kỹ thuật của chủ hãng. Mỗi khi có cơ hội, ông tìm hiểu quy trình sản xuất sơn từ phương pháp thủ công đến công nghệ hiện đại với khát vọng xây dựng một hãng sơn hoàn toàn của người Việt.

Năm 1917, sau khi tích lũy được kinh nghiệm và kỹ thuật, Nguyễn Sơn Hà bán chiếc xe đạp - tài sản có giá trị nhất của mình để mở một cơ sở nhỏ chuyên nhận quét vôi, kẻ biển quảng cáo và sửa chữa nhà cửa. Ban ngày điều hành công việc, ban đêm ông cùng người thân âm thầm nghiên cứu công thức sản xuất sơn.

Quá trình thử nghiệm kéo dài với nhiều lần thất bại. Bằng sự kiên trì, ông tìm cách sử dụng nguyên liệu trong nước như nhựa thông, dầu trẩu và các loại bột màu tự nhiên nhằm giảm giá thành, chủ động nguồn cung, đồng thời tạo ra loại sơn phù hợp với điều kiện khí hậu Việt Nam.

Những thành quả đầu tiên nhanh chóng được thị trường đón nhận. Thương hiệu Resistanco ra đời với nhiều dòng sản phẩm như Resistanco A, Resistanco B, Durolac... Theo nhà nghiên cứu Phạm Tuệ, tiền tố "resistan" trong tên gọi Resistanco ngoài nghĩa tiếng Pháp là "bền, chắc" còn có thể được hiểu là "chống lại" hay "kháng chiến". Ông cho rằng cách đặt tên này nhiều khả năng phản ánh tinh thần yêu nước, ý chí đối đầu với chế độ thực dân của doanh nhân Nguyễn Sơn Hà.

Sau đó, Nguyễn Sơn Hà phát triển hãng sơn Gecko cùng biểu tượng con tắc kè xanh bám trên thân cây cổ thụ. Chất lượng sản phẩm cùng giá bán cạnh tranh giúp thương hiệu của doanh nhân Việt từng bước giành thị phần ngay giữa thời kỳ các doanh nghiệp Pháp gần như độc quyền lĩnh vực sơn.

Không dừng lại ở thị trường trong nước, Gecko mở rộng hệ thống đại lý sang Lào, Campuchia, Thái Lan, thậm chí xuất hiện tại Pháp. Trước năm 1946, doanh nghiệp của Nguyễn Sơn Hà sở hữu nhà máy rộng khoảng 7.000-7.700m2 tại Lạch Tray (Hải Phòng), đồng thời sản xuất thêm xà phòng, nước tẩy, sáp đánh sàn và nhiều sản phẩm hóa chất khác.

Tên tuổi của ông được đưa vào cuốn sách giới thiệu những người Việt tiêu biểu do chính quyền Đông Dương xuất bản năm 1943. Nhà chí sĩ Phan Bội Châu từng viết tặng ông đôi câu đối ca ngợi tinh thần đưa khoa học phương Tây phục vụ cho sự phát triển của đất nước và ý chí xây dựng nền công nghiệp dân tộc.

Nhờ những đóng góp tiên phong, Nguyễn Sơn Hà được hậu thế tôn vinh là "ông tổ ngành sơn dầu Việt Nam" và là một trong những doanh nhân, nhà kỹ nghệ tiêu biểu nhất của Việt Nam thời Pháp thuộc.

Song song với hoạt động kinh doanh, Nguyễn Sơn Hà dành nhiều tâm huyết cho các hoạt động xã hội. Năm 1929, sau khi trúng cử Hội đồng TP. Hải Phòng, ông tích cực tham gia các hoạt động từ thiện và vận động nâng cao dân trí. 

Năm 1938, khi biết Hội Truyền bá Quốc ngữ được thành lập tại Hà Nội, ông trực tiếp gặp học giả Nguyễn Văn Tố để đề nghị thành lập Chi hội Truyền bá Quốc ngữ Hải Phòng - Kiến An. Với uy tín của một doanh nhân lớn, ông được giao làm Hội trưởng. Dưới sự điều hành của Nguyễn Sơn Hà, phong trào học chữ quốc ngữ phát triển mạnh tại Hải Phòng, Kiến An, Quảng Yên, Uông Bí và Hòn Gai.

Ông còn tham gia Hội Trí tri, Hội Ánh sáng, thành lập Ban Cứu tế, mở trường Dục Anh nuôi dạy trẻ mồ côi, tạo việc làm cho người lao động và hỗ trợ nhiều gia đình công nhân có hoàn cảnh khó khăn. 

Trong nạn đói Ất Dậu năm 1945, Nguyễn Sơn Hà sử dụng nguồn thóc thu được từ đồn điền của gia đình để phát chẩn cứu đói, đồng thời vận động nhiều doanh nhân thành lập Hội Cứu tế, đấu tranh yêu cầu chính quyền Pháp và Nhật mở kho lương thực cứu dân.

Năm 1939, chuyến gặp chí sĩ Phan Bội Châu tại Huế đã tác động mạnh đến tư tưởng của Nguyễn Sơn Hà. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông trở thành một trong những doanh nhân tích cực ủng hộ chính quyền cách mạng. Theo nhiều tài liệu lịch sử, gia đình ông đóng góp khoảng 4,5 vạn đồng Đông Dương để chuẩn bị Tổng khởi nghĩa.

Sau khi chính quyền cách mạng được thành lập, Nguyễn Sơn Hà cùng người em rể sử dụng nguồn tài chính của gia đình tại đại lý sơn ở Sài Gòn tổ chức một đoàn tàu vượt biển ra Côn Đảo đón hàng trăm tù chính trị trở về đất liền trước khi thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Nam Bộ ngày 23/9/1945.

Trong Tuần lễ Vàng do Chính phủ phát động, Nguyễn Sơn Hà vận động nhiều nhà tư sản tham gia quyên góp. Gia đình ông hiến tặng 105 lạng vàng cùng toàn bộ nữ trang gồm vàng, bạc và đá quý, tổng trọng lượng khoảng 10,5kg. Theo lời kể của người thân, ngay tại lễ quyên góp, ông còn tháo chiếc nhẫn bạch kim gắn kim cương đang đeo để bỏ vào hòm ủng hộ.

Từ chối chức Bộ trưởng, rời cơ nghiệp để lên chiến khu Việt Bắc

Thông tin từ Cổng Thông tin điện tử Quốc hội cho biết, trong bối cảnh chính quyền cách mạng vừa thành lập, ngân sách quốc gia hết sức khó khăn, Đại tướng Võ Nguyên Giáp thay mặt Chính phủ mời Nguyễn Sơn Hà giữ chức Bộ trưởng Kinh tế. Tuy nhiên, ông từ chối với lý do bản thân "học ít, tài sơ", e ngại không đủ khả năng đảm đương trọng trách liên quan đến quốc kế dân sinh.

Dù không nhận chức vụ trong Chính phủ, ông vẫn được cử tri tín nhiệm bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I. 

Khi thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Hải Phòng cuối năm 1946, ông Nguyễn Sơn Hà đưa cả gia đình tản cư về Đông Triều (Quảng Ninh). Tại đây, gia đình nhận tin dữ khi người con trai cả là Nguyễn Sơn Lâm - chiến sĩ Vệ quốc đoàn hy sinh trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến. Nỗi đau mất con càng thôi thúc vị doanh nhân yêu nước quyết định đưa cả gia đình lên chiến khu Việt Bắc, từ bỏ toàn bộ cơ nghiệp, nhà máy, đồn điền và tài sản để dốc sức phục vụ kháng chiến.

Tại chiến khu, kiến thức về hóa học và kỹ thuật sản xuất được ông vận dụng để phục vụ quân đội. Ông nghiên cứu chế tạo thành công áo mưa vải sơn giúp bộ đội chống mưa, chống rét, hạn chế vắt rừng; sản xuất giấy than, mực in lito, vải nhựa cách điện, băng dính cách điện phục vụ thông tin liên lạc. Bên cạnh đó, ông còn chế tạo lương khô có khả năng bảo quản lâu, thuốc ho từ lá khuynh diệp, xì dầu đặc và nhiều sản phẩm thiết yếu khác đáp ứng yêu cầu hậu cần trong điều kiện chiến tranh.

Những sáng kiến này được Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần gửi thư biểu dương, khuyến khích tiếp tục nghiên cứu để tạo ra nhiều sản phẩm chất lượng với giá thành hợp lý phục vụ kháng chiến.

Sau kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Sơn Hà trở về Hải Phòng và tiếp tục sự nghiệp chính trị vẻ vang với vai trò đại biểu Quốc hội các khóa II, III, IV, V.

Năm 1952, Nguyễn Sơn Hà được cử tham dự Hội nghị Kinh tế quốc tế tại Liên Xô. Sau chuyến công tác, ông cùng các cộng sự triển khai mô hình sản xuất đường tại Việt Bắc nhằm phục vụ quân đội và nhân dân. Nguyễn Sơn Hà góp phần xây dựng các cơ sở sản xuất hóa chất, đường, cồn và nghiên cứu nhiều ứng dụng mới trong lĩnh vực công nghiệp. Đồng thời, ông biên soạn tài liệu kỹ thuật, truyền đạt kinh nghiệm cho lực lượng công nhân ngành sơn và hóa chất.

Trên diễn đàn Quốc hội, Nguyễn Sơn Hà nhiều lần phát biểu về các vấn đề phát triển công nghiệp, giao thông vận tải và khai thác lợi thế cảng biển. Một số đề xuất của ông, trong đó có ý tưởng xây dựng tiền cảng Bãi Cháy kết nối với hệ thống đường sắt để phục vụ phát triển kinh tế và quốc phòng được đánh giá thể hiện tầm nhìn chiến lược.

Cuộc sống gia đình và những năm tháng cuối đời

Theo các tư liệu về cuộc đời ông, Nguyễn Sơn Hà có 3 người vợ chính thức và 12 người con. 

Sau mối duyên không thành với cô gái được gia đình mai mối thuở trẻ, ông kết hôn với bà Đinh Thị Nhiêu - người cùng ông trải qua những năm tháng khởi nghiệp đầy gian khó, góp phần đặt nền móng cho sự hình thành hãng sơn của người Việt. Sau khi bà qua đời, theo di nguyện của vợ, ông nên duyên với bà Nguyễn Thị Ngọc Mùi (1918-1997) - một thiếu nữ gốc Kinh Bắc kém ông 24 tuổi.

Gia đình ông sinh sống tại căn nhà số 49 Lạch Tray, Hải Phòng. Ngôi nhà hiện được xếp hạng di tích văn hóa, lưu giữ nhiều hiện vật gắn với cuộc đời của vị doanh nhân.  

Theo họa sĩ Nguyễn Sơn Trúc - con gái út của doanh nhân Nguyễn Sơn Hà, dù bận rộn với công việc kinh doanh và hoạt động xã hội, ông vẫn dành nhiều thời gian cho gia đình. Ông thường kể chuyện lịch sử, cổ tích cho các con, khuyến khích học tập và lao động. Mỗi dịp Tết, cả gia đình đều quây quần, cùng dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị cỗ tất niên, chúc Tết cha mẹ và hát những bài hát do người con cả Nguyễn Sơn Lâm sáng tác.

Điều được nhiều người nhắc tới là lối sống giản dị của Nguyễn Sơn Hà trong những năm cuối đời. Ông hiến nhiều tài sản, nhà xưởng và đất đai cho Nhà nước, từ chối đề nghị hỗ trợ xây dựng lại nhà sau khi bị bom đánh hư hại và luôn cho rằng những đóng góp dành cho đất nước là trách nhiệm của bản thân.

Nguyễn Sơn Hà qua đời năm 1980, khép lại gần 9 thập niên gắn bó với công cuộc phát triển kinh tế và sự nghiệp cách mạng của đất nước. Năm 2006, cùng với các doanh nhân Bạch Thái Bưởi, Trịnh Văn Bô và Lương Văn Can, ông được truy tặng danh hiệu "Doanh nhân Việt Nam tiêu biểu". Tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng và TP. HCM.

Đến nay, giới nghiên cứu vẫn xem Nguyễn Sơn Hà là một trong những đại diện tiêu biểu của tầng lớp doanh nhân dân tộc Việt Nam thế kỷ XX. Di sản ông để lại vượt ra ngoài những thành tựu về sản xuất sơn hay xây dựng thương hiệu Gecko. Đó còn là tinh thần tự học, khát vọng xây dựng nền công nghiệp của người Việt, trách nhiệm xã hội của doanh nhân và sự lựa chọn đặt lợi ích dân tộc lên trên lợi ích cá nhân trong những giai đoạn quyết định của lịch sử đất nước.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Biểu tượng của nhiều thế hệ doanh nhân Việt Nam nghị lực phi thường, yêu nước nồng nàn - Báo Đại biểu Nhân dân

- Doanh nhân Nguyễn Sơn Hà: Người khởi đầu ngành sơn Việt Nam (Phần 2) - Đài Phát thanh và Truyền hình TP. HCM

- Chuyện tình đại gia Hải Phòng và người đẹp Bắc Ninh kém 24 tuổi - Báo Vietnamnet

- Chuyện rút nhẫn kim cương, hiến 10.5kg vàng của doanh nhân đất Cảng - Báo Vietnamnet