Rào cản từ tư duy sản xuất manh mún nhỏ lẻ

Tại hội nghị Xây dựng chuỗi giá trị bưởi Đồng Nai gắn với xúc tiến thị trường trong nước và xuất khẩu, các chuyên gia đã chỉ ra nhiều khó khăn trong quá trình hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu. Hiện nay, bưởi Đồng Nai có lợi thế lớn về diện tích với hơn 10.875 ha và sản lượng gần 163.000 tấn mỗi năm. Trong đó, bưởi da xanh chiếm tới 86% cơ cấu, trở thành giống chủ lực với nhiều tiềm năng vươn ra thị trường quốc tế. Địa phương cũng đã xây dựng được thương hiệu bưởi Tân Triều nổi tiếng, được cấp chỉ dẫn địa lý từ năm 2012, đồng thời nhiều vùng trồng đã được xuất khẩu sang các thị trường khó tính như New Zealand.

Mặc dù sở hữu nền tảng tốt về diện tích và uy tín thương hiệu, thực tế sản xuất tại địa phương vẫn đối mặt với không ít thách thức. Phần lớn diện tích bưởi hiện vẫn được canh tác theo phương thức nhỏ lẻ, chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe về mã số vùng trồng và quy trình truy xuất nguồn gốc. Bên cạnh đó, nhiều nông dân chưa kiểm soát tốt dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, dẫn đến chất lượng sản phẩm không đồng đều, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong khâu thu mua và xuất khẩu. Những rào cản này cũng làm hạn chế khả năng thâm nhập vào các hệ thống phân phối hiện đại, vốn đòi hỏi sự ổn định cao về mẫu mã và kích cỡ.

Ông Lê Viết Bình, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách khu vực phía Nam, nhấn mạnh rằng việc mở cửa thị trường mới chỉ là bước khởi đầu. Theo ông, thách thức lớn nhất của ngành hàng bưởi không nằm ở số lượng mà ở khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu. Vì vậy, muốn cạnh tranh bền vững, ngành hàng phải tạo ra giá trị thực cho sản phẩm thông qua việc kiểm soát chất lượng ngay từ khâu sản xuất. Đồng thời, sự thiếu liên kết chặt chẽ từ vùng nguyên liệu đến khâu tiêu thụ đang làm suy giảm vị thế cạnh tranh của trái bưởi trên bản đồ nông sản quốc tế.

Các chuyên gia cho rằng nghịch lý lớn nhất hiện nay là khi cơ hội xuất khẩu đang rộng mở, nhiều nông dân vẫn chưa thể hưởng trọn giá trị gia tăng do thiếu sự kết nối. Tình trạng sản xuất rời rạc khiến người nông dân dễ rơi vào thế bị động, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái trong khâu tiêu thụ. Do đó, để thoát khỏi “bẫy giá trị thấp”, ngành bưởi cần một cuộc cách mạng về tư duy sản xuất. Việc duy trì thói quen canh tác cũ sẽ khó có thể đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của thị trường cao cấp. Đây chính là nút thắt cần được tháo gỡ để bưởi Đồng Nai thực sự vươn xa hơn trong thời gian tới.

Mô hình liên kết chuỗi giá trị gia tăng bền vững

Để giải quyết bài toán chất lượng và thị trường, bà Trần Thị Minh Hà, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nông Việt Nam, cho rằng nông nghiệp hiện đại cần chuyển đổi từ tư duy sản xuất cái mình có sang sản xuất cái thị trường cần. Theo bà, một trái bưởi muốn xuất khẩu thành công không thể tồn tại riêng lẻ mà phải nằm trong chuỗi liên kết hoàn chỉnh. Thị trường hiện nay đòi hỏi sản phẩm không chỉ ngon mà còn phải có mã số vùng trồng, quy trình canh tác đạt chuẩn và khả năng cung ứng ổn định. Trong đó, mô hình liên kết “sáu nhà” gồm nhà quản lý, nhà khoa học, nhà nông, hợp tác xã, doanh nghiệp và đơn vị phân phối – tài chính được kỳ vọng là giải pháp tối ưu.

Việc áp dụng mô hình này giúp hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn, đồng nhất về chất lượng và đáp ứng yêu cầu khắt khe của các đối tác nhập khẩu. Hiện nay, Đồng Nai đã hình thành 36 chuỗi sản xuất theo mô hình hợp tác xã với nhiều đơn vị hoạt động hiệu quả như HTX Tân Triều hay HTX Hồng Nịp. Đây chính là nền tảng quan trọng để phát triển vùng nguyên liệu tập trung, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh. Khi các mắt xích từ vùng trồng, hợp tác xã đến doanh nghiệp và hệ thống phân phối được kết nối chặt chẽ, giá trị gia tăng của trái bưởi sẽ được khai thác tối đa.

Bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đồng Nai, khẳng định địa phương sẽ tập trung chuẩn hóa quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn như VietGAP và GlobalGAP. Ngành nông nghiệp cũng cam kết đồng hành, đồng thời ban hành các chính sách hỗ trợ kịp thời về vốn và kỹ thuật để chắp cánh cho trái bưởi phát triển bền vững hơn. Bên cạnh đó, việc thúc đẩy chế biến sâu như nước ép, tinh dầu, mứt bưởi cũng được xem là hướng đi chiến lược nhằm đa dạng hóa sản phẩm, giảm áp lực tiêu thụ bưởi tươi trong mùa thu hoạch. Ngoài ra, địa phương còn định hướng phát triển mô hình nông nghiệp gắn với du lịch sinh thái để tạo thêm giá trị gia tăng bền vững cho người dân.

Hướng đến năm 2030, ông Châu Thanh An, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn, cho biết Đồng Nai ưu tiên tư duy phát triển chất lượng thay vì số lượng. Mục tiêu là duy trì vùng bưởi tập trung khoảng 12.700 ha với sản lượng dự kiến đạt 223.000 tấn, tập trung nâng cao giá trị thay vì mở rộng diện tích bằng mọi giá. Các biên bản ghi nhớ hợp tác được ký kết giữa vùng trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp phân phối sẽ là bước đệm quan trọng. Những thỏa thuận này giúp nông dân giảm dần sự phụ thuộc vào thương lái, qua đó từng bước khẳng định vị thế của trái bưởi Đồng Nai trên thị trường quốc tế.