Bước chuyển rõ nét trong tư duy quản lý và giảm gánh nặng bệnh tật

GS.TS Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội đồng Y khoa Quốc gia, nhấn mạnh thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh tim mạch, bệnh hô hấp mạn tính, ung thư và tử vong sớm tại Việt Nam. Đằng sau con số hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm, Thứ trưởng chia sẻ: "Thuốc lá cướp đi hơn 100.000 sinh mạng người Việt mỗi năm. Trong đó, có cả những người không hút thuốc." Đồng thời, ông cũng chỉ rõ: "Đằng sau những con số ấy là gánh nặng bệnh tật, là những gia đình mất đi người thân, là chi phí y tế và tổn thất sức lao động rất lớn cho xã hội."

Để giải quyết triệt để bài toán này, Nghị quyết số 72 của Bộ Chính trị đã xác định rõ yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy tập trung khám bệnh, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh; chủ động phòng ngừa, kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe và giảm tiêu thụ các sản phẩm có hại, nhất là thuốc lá. Trên tinh thần đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 160, thống nhất thông qua hai chính sách lớn của dự án Luật sửa đổi. Chính sách thứ nhất là cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác. Chính sách thứ hai là cấm các cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

Hai chính sách này thể hiện bước chuyển rõ nét trong tư duy quản lý, khi không chỉ xử lý hậu quả của việc sử dụng thuốc lá mà còn chủ động ngăn ngừa nguy cơ từ sớm, từ xa; không để các sản phẩm mới, hình thức tiếp thị mới hay phương thức kinh doanh mới tạo ra khoảng trống pháp lý, làm gia tăng nguy cơ nghiện nicotine trong cộng đồng, đặc biệt ở giới trẻ.

Ngăn chặn cửa ngõ nghiện nicotine và giải pháp cấm trưng bày sản phẩm

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay đối với công tác phòng, chống tác hại thuốc lá là sự bùng nổ của các sản phẩm thế hệ mới. TS. Hoàng Thị Mỹ Hạnh, Trưởng khoa Xã hội học y tế và Dân số (Viện Chiến lược và Chính sách y tế), cho biết vào năm 2021, có tới 41,1% nam giới trưởng thành tại Việt Nam sử dụng thuốc lá. Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở học sinh từ 13-17 tuổi đã tăng nhanh từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Bà Hạnh cảnh báo: "Đáng chú ý, khoảng 45% trẻ sử dụng thuốc lá điện tử chưa từng hút thuốc lá truyền thống, cho thấy các sản phẩm này đang trở thành "cửa ngõ" dẫn đến nghiện nicotine". Sự xuất hiện của túi ngậm nicotine với nhiều hương vị như trái cây, trà sữa cũng đang đe dọa trực tiếp đến thanh thiếu niên và phụ nữ.

Để hạn chế người hút thuốc mới và hỗ trợ người cai nghiện, nhóm nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế đề xuất phương án tối ưu là cấm hoàn toàn việc trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức tại các điểm bán. Việc trưng bày thực chất là một kênh quảng bá trực tiếp; trẻ em tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh bao thuốc có nguy cơ hút thử cao hơn 1,6 lần, và khoảng 1/3 người đang cai thuốc có nguy cơ tái nghiện khi nhìn thấy sản phẩm bày bán. Khảo sát năm 2024 cho thấy, dù quy định hiện hành đã hạn chế, vẫn có tới 40,9% cơ sở bán lẻ vi phạm trưng bày.

Theo các tính toán mô phỏng từ kinh nghiệm quốc tế, nếu chính sách cấm trưng bày được thực thi nghiêm túc và hiệu quả, Việt Nam có thể giảm khoảng 5 triệu người hút thuốc sau 4 đến 7 năm, đồng thời tiết kiệm khoảng 4.000 tỷ đồng chi phí y tế mỗi năm. Tác động kinh tế đối với các cơ sở kinh doanh là không đáng kể khi chi phí cải tạo tủ chỉ từ 50.000 đồng đến 1,2 triệu đồng (phát sinh một lần), và lao động ngành thuốc lá chỉ chiếm 0,3% tổng lao động cả nước. Phân tích sâu hơn về giải pháp này, TS. Hoàng Thị Mỹ Hạnh khẳng định: "Kinh nghiệm ở các quốc gia đã cấm toàn diện thì cho thấy rằng tỉ lệ sử dụng đã về mức tối thiểu, thậm chí chỉ có 0,02% ở người lớn và 0,9% ở trẻ em. Và đây là giải pháp ngăn chặn từ sớm ngăn chặn được các sản phẩm mới xuất hiện trên thị trường, mà chúng ta chưa chỉ mặt cụ thể nhưng chắc chắn các sản phẩm thuốc lá mới khác sẽ xuất hiện".

Hoàn thiện khung pháp lý khả thi và nhân văn

Nhìn nhận từ góc độ vận hành thực tiễn, TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), cho biết Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã ban hành được 13 năm. Đến nay, bối cảnh thực tế và mô hình bệnh tật đã thay đổi sâu sắc, yêu cầu hệ thống pháp luật phải được sửa đổi để phù hợp với tình hình mới. Trong dự thảo lần này, Bộ Y tế đề xuất ba nhóm chính sách cốt lõi bao gồm: Cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới; cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán; mở rộng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng chữ và hình ảnh trên bao bì sản phẩm.

Dự thảo Luật sửa đổi cũng mang tính nhân văn sâu sắc khi hướng tới bảo vệ quyền của mọi người, đặc biệt là phụ nữ, trẻ em và các đối tượng dễ bị tổn thương được sống, làm việc trong môi trường không khói thuốc. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng kinh tế - xã hội khó khăn, dự thảo đảm bảo quyền được tiếp cận đầy đủ thông tin cảnh báo bằng tiếng dân tộc với nội dung và hình thức phù hợp. Dự án Luật quan trọng này dự kiến sẽ được trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến và thông qua vào kỳ họp thứ hai diễn ra vào tháng 10/2026.

Để luật thực sự phát huy tối đa giá trị trong đời sống, Thứ trưởng Trần Văn Thuấn đề nghị các đại biểu tập trung hoàn thiện dự thảo theo hướng rõ ràng, thống nhất, đảm bảo tính khả thi cao từ thị trường truyền thống đến thương mại điện tử, môi trường số và các giao dịch xuyên biên giới. Đồng thời, cần kết hợp chặt chẽ giữa biện pháp cấm với tăng cường truyền thông nguy cơ, giáo dục sức khỏe và hỗ trợ cai nghiện. Lãnh đạo Bộ Y tế khẳng định: "Pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi được cộng đồng hiểu đúng, đồng thuận và chủ động thực hiện."