Rào cản kỹ thuật khắt khe và nguy cơ gián đoạn xuất khẩu

Tại Hội nghị cập nhật các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA), bức tranh thương mại nông sản đã hiển thị rõ cơ hội lớn đi kèm hàng rào kỹ thuật vô cùng khắt khe. Riêng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang Liên minh châu Âu (EU) đạt khoảng 9,28 tỷ USD, chiếm 13% tổng kim ngạch toàn ngành, đứng thứ ba sau Trung Quốc và Hoa Kỳ. Tuy nhiên, song hành cùng ưu đãi thuế quan từ EVFTA và UKVFTA, các thị trường nhập khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và bao bì sản phẩm.

Phác họa quan điểm quản trị rủi ro, ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường kiêm Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, khẳng định việc đáp ứng quy định SPS đã trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Ông Phong nhấn mạnh xu hướng thương mại toàn cầu đang chuyển mạnh sang chuẩn hóa và kiểm soát chất lượng trên toàn chuỗi giá trị. Yêu cầu của EU hiện đã mở rộng từ SPS truyền thống sang chuyển đổi số, minh bạch dữ liệu và quy định phát triển bền vững. Nếu doanh nghiệp không chủ động theo dõi và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ từ vùng nguyên liệu đến cơ sở chế biến, nguy cơ mất thị trường hoặc bị gián đoạn xuất khẩu là điều khó tránh khỏi.

Đánh giá về sự biến động tiêu chuẩn, TS. Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, thông tin rằng trong 6 tháng đầu năm 2026, khối EU đã ban hành tới 74 thông báo SPS, tăng so với 65 thông báo của cùng kỳ năm trước; trong khi Vương quốc Anh ban hành 15 thông báo. TS. Ngô Xuân Nam lưu ý, doanh nghiệp không thể mặc định sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn EU thì sẽ phù hợp với thị trường Anh và ngược lại. Thậm chí ngay trong nội khối EU, Pháp và Đức đã ban hành quy định riêng về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cao hơn mức chung, khiến hàng hóa dù được cấp phép vào EU vẫn gặp rào cản lưu thông nội địa.

Thực tế cho thấy nhiều lỗ hổng quản trị kỹ thuật đã khiến các thương hiệu xuất khẩu phải trả giá bằng uy tín và chi phí tài chính nặng nề. Điển hình là lô xúc xích chay xuất khẩu bị phát hiện chứa protein động vật, do nhà sản xuất thiếu kiểm soát và sử dụng ruột heo làm vỏ bao. Ngoài ra, trong nửa đầu năm 2026, đã có doanh nghiệp bị EU thu hồi và tiêu hủy sản phẩm chế biến vì sử dụng trứng, trong khi khối này chưa mở cửa cho trứng gia cầm từ Việt Nam. Rủi ro còn đến từ vi phạm vật liệu bao bì không đạt chuẩn an toàn hoặc sinh vật gây hại mới ghi nhận trên cây có múi tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Chuẩn hóa quản trị chuỗi cung ứng để chủ động thích ứng

Để bảo vệ thương hiệu và duy trì lợi thế, doanh nghiệp buộc phải tái cấu trúc phương thức quản trị, chuyển từ kiểm soát thụ động tại cửa khẩu sang quản lý rủi ro toàn chuỗi cung ứng. Đánh giá hướng đi chiến lược, TS. Ngô Xuân Nam chỉ rõ 5 xu hướng SPS từ thị trường EU: siết chặt MRL (kéo về mức 0,01 - 0,05 mg/kg); kiểm tra đối chiếu theo từng sản phẩm; kiểm soát chính thức theo độ rủi ro; mở rộng kiểm dịch thực vật; và theo dõi quy định riêng của từng nước thành viên. Ông Nam nhấn mạnh lộ trình 6 tháng trước khi quy định có hiệu lực là thời gian vàng để doanh nghiệp chủ động điều chỉnh quy trình sản xuất, kiểm soát vùng nguyên liệu, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt.

Sự chuẩn bị chủ động là cực kỳ cấp thiết khi lộ trình kỹ thuật tại thị trường nhập khẩu đã được định hình rõ ràng. Cụ thể, khối EU dự kiến thông qua việc siết chặt MRL đối với 8 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật (gồm azocyclotin, chlorfenapyr, fenpropathrin, profenofos, cyhexatin, dicofol, endosulfan, fenarimol) vào ngày 1/7/2027, công bố ngày 1/3/2027. Đồng thời, thị trường này dự kiến thông qua điều chỉnh MRL cho 6 hoạt chất khác vào ngày 29/1/2027, đặc biệt lưu ý carbofuran và nhóm quizalofop. Rất nhiều hoạt chất kể trên hiện vẫn được phép sử dụng tại Việt Nam, nhưng sắp tới sẽ bị đối tác giảm MRL xuống cực thấp đối với cà chua, xoài, trái cây có múi, dâu tây và chè.

Nhờ những nỗ lực chuẩn hóa quản trị chất lượng, rào cản kiểm soát tại cửa khẩu EU đối với nông sản Việt Nam đã cải thiện đáng kể, số mặt hàng bị kiểm soát tăng cường đã giảm từ 7 xuống còn 4 mặt hàng. Hiện tại, tần suất kiểm tra đối với sầu riêng là 20%, thanh long là 30%, còn ớt và đậu bắp là 50% kèm chứng thư phân tích dư lượng. Do thanh long duy trì thành tích nhiều tháng liền không vi phạm, Văn phòng SPS Việt Nam đã kiến nghị phía EU giảm tần suất kiểm tra. Bên cạnh chất lượng, doanh nghiệp thủy sản và thực vật cũng phải ráo riết chuẩn bị cho mốc năm 2028, khi EU áp dụng hệ thống điện tử mới, đòi hỏi số hóa 100% hồ sơ nhập khẩu.

Trong khía cạnh phát triển bền vững, tiêu chuẩn xanh đang trở thành điều kiện tiên quyết cho 7 ngành hàng gồm cà phê, cao su, ca cao, dầu cọ, đậu nành, gỗ và gia súc. Cập nhật về Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), TS. Trương Tất Đơ (Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm) cho biết lộ trình áp dụng sẽ bắt đầu từ ngày 30/12/2026 với các doanh nghiệp lớn, vừa; và từ ngày 30/6/2027 với doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ. TS. Trương Tất Đơ nhấn mạnh 3 bước quản trị cốt lõi để tuân thủ EUDR bao gồm: xác định sản xuất không gây mất rừng, xác định quy trình hợp pháp, và hoàn thiện bộ hồ sơ minh chứng kèm dữ liệu địa lý chính xác.