Campuchia cần đẩy nhanh quá trình tự do hóa kinh tế và duy trì tăng trưởng mạnh mẽ dài hạn nếu muốn đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2050, theo các phân tích mới từ các chuyên gia và tổ chức như Phòng Thương mại Mỹ tại Campuchia (AmCham).

Chính phủ Campuchia đã đặt mục tiêu đầy tham vọng đạt mức thu nhập cao (được định nghĩa là thu nhập bình quân đầu người gần 14.000 USD, tức gần 369 triệu đồng) trong vòng 25 năm tới. Tuy nhiên, ông Casey Barnett, Chủ tịch sắp mãn nhiệm của AmCham cảnh báo rằng xu hướng kinh tế hiện tại của “xứ sở Angkor” chưa đáp ứng yêu cầu để đạt mục tiêu này.

“Thật không may, Campuchia hiện không đi đúng lộ trình để đạt tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm 6,4% cần thiết cho mục tiêu”, ông Barnett chia sẻ với báo Khmer Times. Theo dự báo của ông, nếu tính đến tăng trưởng dân số, quốc gia Đông Nam Á này cần duy trì mức tăng trưởng cao hơn nữa. Với giả định dân số tăng khoảng 2% mỗi năm, GDP của Campuchia cần tăng hơn 8% mỗi năm để duy trì lộ trình.

Những con số này cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa tham vọng và thực tế. Mặc dù Campuchia từng là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới giai đoạn năm 2000 - 2019, với mức tăng trưởng trên 7% mỗi năm, nhưng tốc độ này đã chậm lại trong những năm gần đây, đặc biệt sau đại dịch Covid-19. Trong giai đoạn bùng nổ trước đó, Campuchia được hưởng lợi từ nhiều yếu tố thuận lợi như thủ tục hành chính đơn giản, dòng vốn đầu tư nước ngoài mạnh mẽ, ổn định kinh tế vĩ mô nhờ việc sử dụng USD và hòa bình sau khi kết thúc nhiều thập kỷ xung đột vào năm 1998.

Tuy nhiên, hiện nay, các doanh nghiệp quốc gia này cho biết những thách thức mang tính cấu trúc đang làm chậm đà tăng trưởng. Theo Khảo sát Triển vọng Kinh doanh năm 2026 của AmCham, các vấn đề về quản trị và chi phí điện cao là những mối lo lớn nhất của khu vực tư nhân ở Campuchia. Trong đó, các nút thắt về quy định, đặc biệt là yêu cầu cấp phép, là rào cản lớn đối với năng suất và đầu tư.

Doanh nghiệp Campuchia cho biết việc xin giấy phép, đặc biệt đối với nhập khẩu và xuất khẩu hàng hóa, vừa tốn thời gian lại vừa khó dự đoán. Vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng trong các lĩnh vực như nông nghiệp và công nghệ thông tin – truyền thông (ICT), nơi việc tiếp cận thiết bị và đầu vào hiện đại là yếu tố then chốt để cạnh tranh.

Một rào cản thường được nhắc đến là Nghị định phụ 110, yêu cầu phải có sự phê duyệt của Bộ Bưu chính Viễn thông Campuchia đối với nhiều loại thiết bị ICT, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và dịch vụ số. Mặc dù việc sử dụng Internet đã trở nên phổ biến trong doanh nghiệp nước này, quy trình nhập khẩu thiết bị ICT vẫn còn phức tạp. Ngoài ra, Campuchia đã và đang tụt hậu so với các nước trong khu vực trong việc triển khai hạ tầng viễn thông tiên tiến, bao gồm mạng 5G.

Các hạn chế về cấp phép cũng ảnh hưởng đến quyết định đầu tư dài hạn. Ví dụ, dự thảo quy định của Bộ Bưu chính Viễn thông Campuchia đề xuất thời hạn cấp phép cho trung tâm dữ liệu chỉ 8 năm, trong khi tuổi thọ hoạt động của các cơ sở này thường từ 15 đến 30 năm. Ngược lại, tại các quốc gia như Mỹ, trung tâm dữ liệu không cần giấy phép, khiến những nước này hấp dẫn hơn với nhà đầu tư.

Ông Casey cho rằng những rào cản quy định này đang kìm hãm tăng trưởng và làm nản lòng cả doanh nghiệp trong nước lẫn nhà đầu tư nước ngoài. “Có vẻ như Campuchia đang đi theo hướng ngược lại khi ngày càng đưa ra nhiều quy định và giấy phép hơn”, ông nói.

Trên thực tế, ông Casey đề xuất nước này nên đẩy mạnh tự do hóa kinh tế, bao gồm áp dụng mô hình “cảng tự do” để đạt mục tiêu quốc gia thu nhập cao. Theo cách tiếp cận đó, Campuchia sẽ giảm đáng kể hoặc loại bỏ thuế hải quan và đơn giản hóa thủ tục cấp phép nhập khẩu. Các mô hình tương tự đã thành công tại Hồng Kông (Trung Quốc), Singapore và Dubai (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất).

Những nền kinh tế này đã tận dụng chính sách thương mại mở để thu hút đầu tư, thúc đẩy sản xuất và nâng cao năng suất. Việc giảm chi phí nhập khẩu nguyên liệu, máy móc và công nghệ tiên tiến có thể kích thích tăng trưởng trong nhiều ngành, từ lắp ráp điện tử, linh kiện ô tô đến nông nghiệp và chế biến nông sản.

Ông Casey ước tính những cải cách này có thể giúp tăng thêm từ 1 đến 1,8 điểm % vào tăng trưởng GDP hàng năm của Campuchia. Chi phí hậu cần (logistics) thấp hơn và chuỗi cung ứng nhanh hơn sẽ nâng cao khả năng cạnh tranh, trong khi dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng có thể giúp Campuchia giành lại cơ hội từ các đối thủ trong khu vực Đông Nam Á như Việt Nam và Thái Lan.

Về lâu dài, những người ủng hộ cho rằng việc giảm thu thuế hải quan sẽ được bù đắp bằng nguồn thu thuế cao hơn từ hoạt động kinh tế gia tăng, bao gồm thuế thu nhập và thuế giá trị gia tăng (VAT). Ngoài ra, việc đơn giản hóa quy định có thể cải thiện quản trị bằng cách giảm cơ hội cho các hoạt động phi chính thức và đưa nhiều doanh nghiệp vào khu vực kinh tế chính thức.

Ngoài lĩnh vực thương mại, tự do hóa có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác như năng lượng, viễn thông và du lịch - những ngành mà Campuchia vẫn đang chịu nhiều rào cản quy định. Việc giảm bớt các rào cản này có thể nâng cao hiệu quả, giảm chi phí và hỗ trợ phát triển kinh tế tổng thể.

Video Campuchia được kêu gọi đẩy nhanh cải cách để đạt mục tiêu trở thành nước có thu nhập cao vào năm 2050 - Nguồn clip: KPT English

Ông Stephen Higgins, đối tác điều hành của Mekong Strategic Capital tại Phnom Penh cho biết Campuchia cần duy trì mức tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người thực khoảng 6 - 6,5%, tương đương khoảng 7 - 7,5% tăng trưởng GDP thực tế mỗi năm trong gần 25 năm để đạt mục tiêu. “Không phải là không thể, nhưng rất ít quốc gia làm được điều đó và sẽ cần một chương trình cải cách rất lớn”, ông nói.

Hiện Campuchia có thu nhập bình quân đầu người khoảng 2.550 USD (hơn 67 triệu đồng) và cần nâng lên 13.935 USD (gần 367 triệu đồng) theo ngưỡng thu nhập cao của Ngân hàng Thế giới vào năm 2050.

Ông Anthony Galliano, Giám đốc điều hành (CEO) của tập đoàn tài chính và quản lý đầu tư Cambodian Investment Management Holdings lại có góc nhìn khác. Ông cho biết trong 2 năm qua, thu nhập bình quân đầu người (GNI) của Campuchia đã tăng trưởng khoảng 8% mỗi năm. Để đạt mục tiêu quốc gia thu nhập trung bình cao vào năm 2030, nước này cần tốc độ tăng trưởng GNI khoảng 10%, nhưng mục tiêu này có thể bị lùi sang năm 2031.

Theo ông, mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao không phải là quá xa vời nếu các chiến lược phát triển được thực hiện hiệu quả. Campuchia đang chuyển dịch khỏi mô hình phụ thuộc vào dệt may, du lịch và nông nghiệp sang sản xuất công nghệ cao và chế biến nông sản trong nước, chẳng hạn như hạt điều, cao su và gạo, để giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước.

Chính phủ cũng đang đầu tư mạnh vào hạ tầng như sân bay, đường cao tốc, cảng biển và kênh đào Phù Nam Techo trong tương lai, đồng thời cải thiện nguồn nhân lực thông qua giáo dục STEM và đào tạo nghề.

Tuy nhiên, ông Thong Mengdavid từ Đại học CamTech cảnh báo rằng các ngành thâm dụng lao động truyền thống đang chịu áp lực từ cạnh tranh và nhu cầu toàn cầu suy giảm. Các yếu tố địa chính trị và xung đột quốc tế cũng làm suy yếu tăng trưởng và khả năng chống chịu của nền kinh tế quốc gia.

Ông cảnh báo rằng nếu không có chính sách phù hợp, Campuchia có thể rơi vào “bẫy thu nhập trung bình”. Để tránh điều đó, nước này cần nâng cấp công nghiệp, đầu tư vào con người và đa dạng hóa nền kinh tế.

Cuối cùng, các chuyên gia nhấn mạnh rằng nếu không có cải cách mạnh mẽ để giảm rào cản và mở cửa nền kinh tế, Campuchia có nguy cơ không đạt được mục tiêu thu nhập cao vào năm 2050. Tuy nhiên, điểm tích cực là Chính phủ của Thủ tướng Hun Manet đang thể hiện quyết tâm cải cách và sẵn sàng lắng nghe những lo ngại của khu vực tư nhân, giải quyết những thách thức lâu dài và luôn cởi mở với những ý tưởng mới - tạo nền tảng cho sự tiến bộ trong những năm tới.