Theo Nikkei Asia, sự bùng nổ đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cấu trúc tăng trưởng của Đông Nam Á, khi xuất khẩu bán dẫn và các sản phẩm điện tử ngày càng đóng vai trò quan trọng. Việt Nam và Philippines được đánh giá đang trên đường hướng tới mục tiêu trở thành các quốc gia thu nhập cao. 

Theo phân loại được Ngân hàng Thế giới (WB) cập nhật vào tháng 7, Việt Nam và Philippines đã gia nhập nhóm “các quốc gia thu nhập trung bình cao”. WB định nghĩa nhóm này gồm những quốc gia có GNI bình quân đầu người từ 4.636 đến 14.375 USD trong năm 2025.

Xét về GNI, Việt Nam và Philippines đang thu hẹp khoảng cách với Indonesia. Tuy nhiên, thách thức tiếp theo với hai nền kinh tế là giảm phụ thuộc vào lao động giá rẻ và phát triển các ngành công nghiệp tiên tiến.

Việt Nam đặt cược vào ngành bán dẫn

Đông Nam Á từng xây dựng sự thịnh vượng sau chiến tranh bằng cách thu hút các nhà máy nước ngoài nhờ lợi thế chi phí lao động thấp. Quá trình này bắt đầu với các ngành công nghiệp nhẹ như may mặc, sau đó mở rộng sang sản xuất thiết bị gia dụng và lắp ráp ôtô.

Hiện nay, sự bùng nổ đầu tư AI trên toàn cầu đang tạo ra một động lực tăng trưởng mới cho khu vực, thông qua xuất khẩu chất bán dẫn và các sản phẩm điện tử. Việt Nam đang ở vị trí dẫn đầu xu hướng này.

Việt Nam đã nâng thu nhập quốc gia nhờ tăng trưởng dựa vào xuất khẩu, đồng thời ký các hiệp định thương mại với nhiều quốc gia và khu vực, thu hút đầu tư nước ngoài và xây dựng các trung tâm sản xuất linh kiện điện tử, thiết bị điện.

Trong tháng 6, LG Innotek của Hàn Quốc công bố kế hoạch xây dựng nhà máy sản xuất nền bán dẫn tại Việt Nam với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 1 tỷ USD.

Samsung Electronics và Intel cũng được cho là đang xây dựng các cơ sở bán dẫn mới hoặc mở rộng công suất tại Việt Nam. Trong nước, Viettel đã bày tỏ quan tâm tới sản xuất bán dẫn, bên cạnh Tập đoàn FPT.

Không chỉ tập trung vào các công đoạn hậu kỳ chip vốn cần nhiều lao động, Việt Nam còn muốn tham gia các công đoạn tiền kỳ, bao gồm hình thành mạch điện. Thiết kế và phát triển chip cũng nằm trong định hướng này.

Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực bán dẫn vào năm 2030, đồng thời nâng cấp đào tạo về bán dẫn tại Đại học Bách khoa Hà Nội và các cơ sở khác.

Nếu tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng bằng mức trung bình trong 10 năm qua, GNI bình quân đầu người của Việt Nam sẽ vượt Thái Lan vào năm 2037 và nước này có thể trở thành quốc gia thu nhập cao vào khoảng năm 2040, theo ước tính của báo The Nation của Thái Lan.

Philippines cải tổ ngành chip

Philippines cũng đang tái cơ cấu ngành bán dẫn, vốn hiện tập trung vào các công đoạn hậu kỳ.

Tháng 4, nước này tham gia sáng kiến Pax Silica do Mỹ dẫn dắt, nhằm xây dựng chuỗi cung ứng chip AI giữa các quốc gia thân thiện. Bán dẫn và các sản phẩm điện tử khác hiện chiếm hơn 50% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Philippines.

Theo Arsenio Balisacan, Bộ trưởng Kinh tế, Kế hoạch và Phát triển Philippines, việc nước này được nâng lên nhóm thu nhập trung bình cao dựa trên các yếu tố như cải cách cơ cấu, mở cửa nền kinh tế và đầu tư vào nguồn nhân lực. Ông phát biểu tại một hội thảo do WB tổ chức ở Manila ngày 3/8.

Trong ASEAN, Singapore và Brunei đã đạt vị thế quốc gia thu nhập cao. Bên cạnh nhóm thu nhập trung bình cao, WB còn phân loại các nền kinh tế vào nhóm thu nhập thấp và thu nhập trung bình thấp.

Thái Lan và Indonesia gia nhập nhóm các quốc gia thu nhập trung bình sớm hơn Việt Nam và một số nước ASEAN khác. Tuy nhiên, cả hai sau đó đều rơi vào “bẫy thu nhập trung bình”, khi tăng trưởng đình trệ do chậm phát triển công nghiệp.

Thái Lan chưa có dấu hiệu thoát khỏi bẫy này kể từ khi được xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao năm 2011. Sự chậm trễ trong phát triển các ngành công nghệ tiên tiến cùng tốc độ già hóa dân số nhanh hơn các nước láng giềng đã khiến tăng trưởng kinh tế Thái Lan giảm tốc, xuống mức thấp nhất khu vực.

Indonesia, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, cũng đang chứng kiến tăng trưởng chậm lại. Ngành sản xuất của nước này chưa phát triển dù sử dụng một lượng lớn lao động.

Indonesia đang tìm cách xây dựng các ngành luyện kim và chế biến bằng việc cấm xuất khẩu quặng chưa qua chế biến như nickel. Tuy nhiên, tiến triển vẫn còn hạn chế. Với nhiều lao động chỉ có trình độ trung học cơ sở hoặc thấp hơn, đào tạo nghề tiếp tục là một thách thức.

Bài học từ Malaysia

Để gia nhập nhóm các quốc gia thu nhập cao, các nền kinh tế Đông Nam Á sẽ cần thúc đẩy doanh nghiệp nội địa và chuyển dịch sang những ngành có giá trị gia tăng cao, thay vì chỉ dựa vào lợi thế chi phí lao động thấp để duy trì vai trò trung tâm sản xuất.

Malaysia là một ví dụ đáng chú ý. Nước này trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao vào năm 1996 nhưng từng trải qua thời gian dài tăng trưởng trì trệ. Sau đó, Malaysia trở lại quỹ đạo tăng trưởng nhờ thúc đẩy ngành bán dẫn.

Malaysia hiện phát triển công nghệ đóng gói chip tiên tiến, đồng thời xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ hoạt động thiết kế và phát triển trong nước.

Xuất khẩu thiết bị điện và bán dẫn của Malaysia gần đây tăng mạnh, góp phần đưa tốc độ tăng trưởng GDP lên 6% trong quý II. Nước này hiện đang trên đường trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2030.

Với Việt Nam và Philippines, sự phát triển của ngành bán dẫn đang mở ra một con đường mới để nâng cấp nền kinh tế. Tuy nhiên, để đi tiếp từ nhóm thu nhập trung bình cao lên thu nhập cao, hai nước sẽ phải chuyển dịch từ mô hình dựa chủ yếu vào lao động giá rẻ sang những ngành công nghiệp tiên tiến và có giá trị gia tăng cao hơn.