Theo Báo Cao Bằng, nguyên liệu để làm bánh gai gồm gạo nếp, lá gai, đỗ xanh, thịt mỡ, đường phên, vừng. Mỗi thứ một vị, nhưng khi hòa quyện lại tạo nên hương thơm, vị ngọt bùi đặc trưng của chiếc bánh gắn với ngày lễ quan trọng này. Lá gai là nguyên liệu tạo nên màu sắc và hương vị riêng của bánh và lá không được quá non hoặc quá già. Sau khi tước bỏ gân, lá được phơi khô, ninh nhừ, rửa sạch, vắt ráo nước, giã nhuyễn rồi sao cho tơi. Công đoạn này đòi hỏi sự kiên trì để lá gai đạt độ mịn, góp phần tạo nên lớp vỏ bánh dẻo, thơm.

Gạo làm bánh thường là loại nếp ngon, trong đó có nếp cái hoa vàng hoặc gạo nếp Trùng Khánh. Gạo được vo sạch, ngâm cho nở rồi xay thành bột, sau đó cho vào túi vải, treo lên cho ráo nước. Khi đạt độ khô phù hợp, bột được trộn với lá gai và nước đường phên đã đun sôi, rồi tiếp tục giã kỹ. Qua nhiều lần nhào, giã, bột bánh chuyển sang màu xanh đen, mịn, dẻo và quánh. Phần nhân thường được làm từ đỗ xanh đồ chín, nghiền nhuyễn, kết hợp cùng thịt mỡ lợn luộc chín thái hạt lựu trộn với đường. Tùy khẩu vị, người làm bánh có thể cho thêm cùi dừa thái nhỏ để nhân thơm, béo hơn.

Đến công đoạn nặn bánh, bột được chia thành từng phần nhỏ, cán mỏng, đặt nhân vào giữa rồi khéo léo bao kín, bên ngoài có thể lăn thêm một lớp vừng. Bánh được gói bằng lá chuối khô đã phơi nắng rồi xếp vào nồi hấp trong khoảng một rưỡi đến hai giờ. Khi chín, bánh gai có màu đen bóng, lớp vỏ dẻo thơm từ gạo nếp và lá gai, hòa cùng vị ngọt của đường phên, vị bùi của vừng và vị béo của nhân. Mỗi chiếc bánh tuy giản dị nhưng để làm ra được hương vị trọn vẹn lại cần sự khéo léo, tỉ mỉ của người làm bánh.

Chị Đinh Thị Phương Lan, cơ sở Bánh gai Linh Khôi, tổ dân phố Đức Chính, phường Nùng Trí Cao, chia sẻ rằng để làm được chiếc bánh gai ngon, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự cẩn thận, kiên trì và tỉ mỉ. Đặc biệt, cơ sở luôn chú trọng lựa chọn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, bảo đảm chất lượng; các khâu sơ chế, chế biến, đóng gói được thực hiện sạch sẽ, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm. Bên cạnh chất lượng sản phẩm, cơ sở quan tâm đến bao bì, mẫu mã, vừa giữ được nét truyền thống, vừa tạo sự thuận tiện, yên tâm cho khách hàng. Từ năm 2023, bánh gai Linh Khôi được công nhận sản phẩm OCOP ba sao, góp phần nâng cao giá trị và quảng bá sản phẩm bánh truyền thống của Cao Bằng. Những ngày này, cơ sở sản xuất trung bình hai nghìn đến ba nghìn chiếc bánh gai mỗi ngày để phục vụ nhu cầu của người dân trong và ngoài tỉnh.

Với đồng bào Tày, Nùng ở Cao Bằng, Rằm tháng Bảy không chỉ là dịp con cháu tưởng nhớ tổ tiên mà còn là thời điểm để mỗi gia đình sum họp, thể hiện lòng biết ơn đối với cha mẹ. Trong mâm lễ của nhiều gia đình, bên cạnh những món ăn quen thuộc như bún, thịt vịt, bánh gai là thức bánh không thể thiếu. Đặc biệt, phong tục pây tái hay còn gọi là về nhà ngoại trong dịp Rằm tháng Bảy càng làm cho chiếc bánh gai mang thêm ý nghĩa tình thân. Phụ nữ khi lấy chồng thường trở về thăm bố mẹ đẻ, mang theo đôi vịt và chục bánh gai như món quà tri ân, thể hiện tình cảm và lòng biết ơn đối với đấng sinh thành.

Những chiếc bánh được chuẩn bị cẩn thận, trao gửi trong ngày đoàn tụ vì thế không chỉ là món ăn, mà còn chứa đựng tình cảm của người con dành cho gia đình. Ngày nay, nhịp sống có nhiều thay đổi, nhưng phong tục làm bánh gai trong dịp Rằm tháng Bảy vẫn được nhiều gia đình gìn giữ. Từ việc chọn lá gai, đồ đỗ, ngâm gạo, làm bột đến nặn và hấp bánh, mỗi công đoạn đều được thực hiện bằng sự chăm chút, như cách người dân gìn giữ một hương vị đã gắn bó với đời sống qua nhiều thế hệ. Hương vị dẻo thơm, ngọt bùi của chiếc bánh không chỉ gợi nhớ một món ăn quê nhà mà còn nhắc nhớ về tình thân, về đạo lý hướng về cội nguồn và những giá trị văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.