Thách thức từ quy định mới về quản lý nông sản

Lệnh 280 được Trung Quốc ban hành ngày 14/10/2025 nhằm thay thế Lệnh 248 vốn áp dụng từ năm 2022. Quy định mới này đánh dấu sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy quản lý của phía Trung Quốc, khi chuyển từ kiểm soát tại cửa khẩu sang kiểm soát ngay từ khâu sản xuất tại nước xuất khẩu. Điều này tạo ra áp lực lớn đối với hàng nghìn doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh thời hạn áp dụng chỉ còn khoảng 2,5 tháng. Hiện nay, có hơn 2.589 nhóm sản phẩm thuộc danh mục quản lý đặc biệt mà Trung Quốc yêu cầu phải đăng ký thông qua cơ quan thẩm quyền trước khi được thông quan.

Ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, nhận định Lệnh 280 không đơn thuần là sự thay đổi về thủ tục hành chính mà còn là bước ngoặt trong cách thức quản lý dựa trên đánh giá rủi ro. Quy định này siết chặt hoạt động giám sát sau đăng ký và đi sâu vào toàn bộ hệ thống an toàn thực phẩm của doanh nghiệp. Theo ông Dương, trước đây nhiều doanh nghiệp thường coi việc lấy được mã số đăng ký là đích đến cuối cùng để xuất khẩu. Tuy nhiên, với quy định mới, mã đăng ký chỉ được xem là điểm khởi đầu của cả một quá trình giám sát dài hạn.

Trung Quốc vẫn giữ thời hạn hiệu lực của mã đăng ký là 5 năm, song tần suất kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất trong suốt thời gian này sẽ tăng lên đáng kể. Doanh nghiệp có thể bị yêu cầu khắc phục sai phạm, tạm dừng nhập khẩu hoặc thậm chí bị hủy đăng ký vĩnh viễn nếu vi phạm nghiêm trọng. Đánh giá rủi ro của phía Trung Quốc hiện nay được thực hiện rất toàn diện, xem xét từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, kho chứa, nguồn nước sử dụng đến vật liệu bao gói và cả lịch sử tuân thủ an toàn thực phẩm. Nếu doanh nghiệp yếu ở khâu kiểm soát nội bộ, khả năng bị kiểm tra với tần suất cao là rất lớn.

Không chỉ thay đổi phương thức quản lý, áp lực tuân thủ đối với nhóm nông sản có nguồn gốc thực vật còn thể hiện ở các chỉ tiêu an toàn thực phẩm ngày càng khắt khe. Trước đây, nhiều doanh nghiệp Việt Nam thường kiểm nghiệm theo thói quen trong nước mà chưa đối chiếu kỹ với tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu, dẫn đến nguy cơ vi phạm cao. Theo quy định mới, doanh nghiệp có thể bị tạm dừng xuất khẩu nếu phát hiện vi phạm an toàn thực phẩm, hệ thống quản lý không bảo đảm, không hợp tác kiểm tra hoặc không hoàn thành các biện pháp khắc phục theo yêu cầu.

Đại diện các hiệp hội ngành hàng cũng phản ánh sự lúng túng khi địa giới hành chính tại Việt Nam có sự điều chỉnh. Điều này khiến địa chỉ trên giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh của nhiều doanh nghiệp không còn trùng khớp với dữ liệu đã đăng ký trên hệ thống CIFER của Trung Quốc. Sự thiếu thống nhất này đã khiến một số lô hàng xuất khẩu gặp khó khăn trong quá trình thông quan. Thậm chí, những lỗi nhỏ về mặt hành chính như sai mã HS, sai mã CIQ hay sai lệch thông tin liên hệ cũng đang trở thành rào cản lớn, khiến nhiều hồ sơ bị phía Trung Quốc từ chối ngay từ vòng gửi xe.

Giải pháp đồng bộ hóa hệ thống quản lý xuất khẩu

Trước những thách thức nêu trên, các cơ quan chức năng Việt Nam đã và đang tích cực hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn chuyển tiếp. Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, cho biết điểm khác biệt lớn nhất của Lệnh 280 là việc hợp nhất hai phương thức đăng ký trước đây thành một quy trình thống nhất trên hệ thống CIFER. Theo đó, doanh nghiệp cần chủ động nộp hồ sơ trực tuyến, đồng thời theo dõi sát sao tiến độ xử lý và các phản hồi từ cơ quan quản lý trên hệ thống này. Đây được xác định là kênh chính thức duy nhất để thực hiện các thủ tục đăng ký, sửa đổi hoặc khôi phục mã doanh nghiệp.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, cơ quan quản lý nông nghiệp Việt Nam đã gửi công thư tới phía Trung Quốc thông báo về việc điều chỉnh địa giới hành chính. Đồng thời, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cũng đề nghị các hiệp hội ngành hàng tổng hợp danh sách những doanh nghiệp gặp vướng mắc về địa chỉ để gửi công hàm điều chỉnh đồng loạt. Cách làm này giúp giảm thiểu đáng kể thủ tục cho từng doanh nghiệp đơn lẻ. Các chuyên gia cũng khuyến nghị doanh nghiệp nên tận dụng cơ chế mới cho phép nộp hồ sơ gia hạn từ 3 đến 12 tháng trước khi hết hạn nhằm tránh tình trạng mã số bị khóa đột ngột.

Về phía doanh nghiệp, tư duy làm hồ sơ đối phó để “qua cửa” cần phải được loại bỏ hoàn toàn. Thay vào đó, các đơn vị cần xây dựng một chuỗi vận hành thực chất, bảo đảm sự đồng bộ tuyệt đối giữa hồ sơ đăng ký, thực tế nhà xưởng, nhân sự và hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Vận hành theo các tiêu chuẩn như GMP hoặc HACCP được xem là nền tảng quan trọng để chứng minh năng lực kiểm soát rủi ro. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần rà soát kỹ từ nhãn hàng hóa đến bao bì sản phẩm, bảo đảm mọi thông tin đều khớp với dữ liệu đã khai báo trên hệ thống CIFER, tránh nguy cơ bị từ chối thông quan chỉ vì những sai lệch nhỏ.

Đặc biệt, ở bước tạo tài khoản, doanh nghiệp cần hết sức cẩn trọng vì một số thông tin nền tảng như tên tài khoản, người đại diện pháp nhân hay quốc gia đăng ký sẽ không thể chỉnh sửa sau khi đã được cấp mã. Trong bối cảnh Trung Quốc đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý hải quan, chuẩn hóa hồ sơ ngay từ đầu trở thành yếu tố mang tính quyết định. Sự minh bạch trong hồ sơ cùng với tính bền vững của hệ thống sản xuất chính là “tấm vé thông hành” an toàn nhất để nông sản Việt có thể đi đường dài tại thị trường này.

Các cơ quan quản lý Việt Nam cũng cam kết tiếp tục làm việc chặt chẽ với phía Trung Quốc nhằm làm rõ các yêu cầu kỹ thuật, qua đó tạo điều kiện tối đa cho các doanh nghiệp đã được phê duyệt trong danh sách gần 4.000 cơ sở hiện nay. Sự chủ động cập nhật thông tin từ doanh nghiệp, phối hợp nhịp nhàng với cơ quan thẩm quyền cùng việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định mới sẽ giúp nông sản Việt duy trì vị thế tại thị trường tỉ dân. Đây cũng được xem là thời điểm quan trọng để doanh nghiệp chuyển đổi từ xuất khẩu tiểu ngạch, manh mún sang quy trình chính ngạch chuyên nghiệp và bền vững hơn.