Xe điện thúc đẩy chuyển dịch xanh nhưng không thể tách rời hệ thống năng lượng

Sự gia tăng áp lực về an ninh năng lượng cùng yêu cầu phát triển bền vững đang buộc Việt Nam phải tái cấu trúc mô hình tăng trưởng. Trong đó, năng lượng và giao thông vận tải được xác định là hai lĩnh vực then chốt có mối liên hệ chặt chẽ, đóng vai trò quyết định trong lộ trình chuyển đổi xanh.

Theo kết luận của Thủ tướng Chính phủ tại cuộc họp Tổ Công tác đảm bảo an ninh năng lượng, chiến dịch tiết kiệm năng lượng đã được phát động trên toàn xã hội. Một trong những giải pháp trọng tâm là thúc đẩy chuyển đổi sang phương tiện sử dụng điện và nhiên liệu sạch.

Tại tọa đàm “Xe điện: Lời giải cho ‘bài toán’ năng lượng và phát triển bền vững”, các chuyên gia nhận định xe điện không chỉ là xu hướng công nghệ mà còn là kết quả tất yếu của áp lực thị trường và yêu cầu giảm phát thải.

TS. Võ Trí Thành cho rằng Việt Nam đang đi cùng xu thế toàn cầu khi nhiều quốc gia hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh chuyển đổi xanh không phải là quá trình đơn giản, bởi không chỉ liên quan đến vốn, công nghệ hay thể chế, mà còn là bài toán lựa chọn lộ trình phù hợp với nguồn lực còn hạn chế.

Ở góc độ an ninh năng lượng, chuyên gia này nhấn mạnh cần nhìn nhận một cách toàn diện dựa trên ba yếu tố: đủ, ổn định và bền vững, gắn với cả nguồn năng lượng sơ cấp (xăng, dầu, than) và thứ cấp (điện). Việc phát triển xe điện giúp giảm tiêu thụ xăng dầu nhưng đồng thời làm gia tăng nhu cầu điện năng, kéo theo yêu cầu về hạ tầng, công nghệ và chi phí sản xuất điện.

“Xe điện có đóng góp tích cực, nhưng không phải là lời giải duy nhất cho an ninh năng lượng”, TS. Võ Trí Thành khẳng định, đồng thời cho rằng bài toán này cần được tiếp cận tổng thể, gắn với toàn bộ hệ thống năng lượng quốc gia.

Không chỉ dừng ở yếu tố năng lượng, yêu cầu đặt ra hiện nay còn là hướng tới các mục tiêu “xanh” và “sạch”, bao gồm giảm ô nhiễm môi trường, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội; giảm phát thải theo cam kết quốc gia và hạn chế tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

Thực tế cho thấy giao thông vận tải hiện là một trong những nguồn gây ô nhiễm lớn, cùng với xây dựng, sản xuất và rác thải. Điều này càng làm nổi bật vai trò của xe điện trong chiến lược phát triển bền vững, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải triển khai đồng bộ từ sản xuất, tiêu dùng đến hạ tầng năng lượng.

Hoàn thiện thể chế, hạ tầng và thị trường để xe điện phát huy hiệu quả

Dù xu hướng chuyển đổi sang xe điện ngày càng rõ nét, quá trình phát triển tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản, đặc biệt là hạ tầng và hành lang pháp lý.

Theo ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), xe điện không chỉ là phương tiện giao thông mà còn là một ngành công nghiệp mới có tính lan tỏa cao, liên quan đến nhiều lĩnh vực như năng lượng, cơ khí, điện tử, vật liệu và công nghệ số. Vì vậy, việc phát triển cần được đặt trong tổng thể chiến lược công nghiệp quốc gia.

Thời gian qua, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật liên quan đến xe điện, đặc biệt là pin và trạm sạc, đã từng bước được hoàn thiện. Đến cuối năm 2025, hàng chục tiêu chuẩn đã được xây dựng, tạo nền tảng cho thị trường phát triển. Theo chỉ đạo của Thủ tướng, trong quý III phải hoàn thiện toàn bộ hành lang pháp lý liên quan đến trụ sạc, quy trình sạc, cơ chế đấu nối và vận hành.

Song song với đó, nhiều chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng đã được triển khai nhằm thúc đẩy ngành công nghiệp xe điện. Doanh nghiệp được miễn thuế trong 4 năm đầu, giảm thuế trong 9 năm tiếp theo, đồng thời được hỗ trợ kết nối thị trường, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng.

Đáng chú ý, tỷ lệ nội địa hóa trong lĩnh vực xe điện đang được cải thiện rõ rệt. Tại VinFast, tỷ lệ này đạt khoảng 60% vào năm 2025 và có thể tăng lên 80% khi nhà máy pin đi vào vận hành. Trong khi đó, một số doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực ô tô vẫn chỉ đạt mức nội địa hóa 10-15% ở nhiều dòng xe.

Về công nghệ, Việt Nam đã từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi như động cơ và pin – những thành phần quan trọng nhất của xe điện. Đối với pin sau sử dụng, vòng đời có thể kéo dài tới 40 năm nếu được tái sử dụng cho lưu trữ năng lượng, tuy nhiên yêu cầu về quy định tái chế cần sớm được hoàn thiện.

Ở góc độ thị trường, nhu cầu tiêu dùng đang là động lực quan trọng thúc đẩy chuyển đổi xanh. Theo ông Hoàng Hà, năm 2025 Việt Nam tiêu thụ hơn 406.000 xe máy điện và 175.000 ô tô điện. Nhiều người dùng sau khi chuyển sang xe điện không muốn quay lại xe xăng, cho thấy sự thay đổi rõ rệt trong hành vi tiêu dùng.

Tại Hà Nội, quá trình chuyển đổi cũng đang được đẩy mạnh với mục tiêu đến năm 2030 toàn bộ taxi sử dụng điện hoặc năng lượng xanh. Hiện khoảng 60% trong số hơn 14.000 xe taxi đã chuyển đổi, và con số này dự kiến tăng mạnh trong thời gian tới. Thành phố cũng đang rà soát hơn 100 vị trí để phát triển trạm sạc, đồng thời nghiên cứu mô hình trạm đổi pin nhằm khắc phục hạn chế về quỹ đất.

Từ phía doanh nghiệp, hệ sinh thái xe điện đang từng bước được hoàn thiện với hàng trăm nghìn cổng sạc, các siêu trạm sạc công suất lớn và mạng lưới đổi pin ngày càng mở rộng. Cùng với đó là các chính sách kích cầu như hỗ trợ tài chính, miễn phí sạc, đổi pin… góp phần thúc đẩy thị trường phát triển nhanh.

Tuy nhiên, theo TS. Võ Trí Thành, yếu tố quyết định vẫn là thị trường. Chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào chính sách hay công nghệ, mà phải dựa trên hành vi tiêu dùng và cơ chế cạnh tranh. Do đó, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp từ pháp lý, chính sách đến sản xuất, tiêu dùng và đầu tư xanh, đồng thời mạnh dạn áp dụng các cơ chế thí điểm (sandbox) để thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Có thể thấy, xe điện đang mở ra hướng đi quan trọng cho Việt Nam trong hành trình giải bài toán năng lượng và phát triển bền vững. Tuy nhiên, để đảm bảo an ninh năng lượng trong dài hạn, cần một cách tiếp cận toàn diện hơn, kết hợp giữa chuyển đổi phương tiện, phát triển năng lượng sạch, hoàn thiện hạ tầng và thúc đẩy thị trường. Chỉ khi đó, xe điện mới thực sự phát huy vai trò là một trụ cột trong hệ sinh thái năng lượng tương lai.