Thị trường sản phẩm từ thảo dược toàn cầu được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) dự báo có thể đạt 430 tỷ USD vào năm 2028. Tại Việt Nam, mỗi năm ngành y tế tiêu thụ khoảng 100.000 tấn dược liệu, trị giá hơn 400 triệu USD. Những con số này cho thấy tiềm năng kinh tế và dư địa phát triển vô cùng lớn của ngành dược liệu nước nhà. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để khai thác bền vững, nâng cao giá trị thặng dư và xây dựng thành công thương hiệu dược liệu quốc gia?

Câu trả lời đã được các nhà quản lý, chuyên gia đầu ngành phân tích sâu sắc tại Hội thảo khoa học quốc tế V.IMPACT với chủ đề “Đổi mới sáng tạo trong phát triển bền vững thuốc từ dược liệu”, diễn ra vào chiều 8/4 nhân kỷ niệm 65 năm thành lập Viện Dược liệu.

"Giữ hồn Nam dược" trước bài toán suy giảm tài nguyên

Thực tế cho thấy, dù sở hữu khoảng 200 loài dược liệu có giá trị thương mại cao (như sâm Ngọc Linh, giảo cổ lam, atiso...), ngành dược liệu Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với nhiều thách thức. PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên dược liệu cảnh báo tình trạng khai thác tận thu, thiếu quy trình tái sinh đang đẩy nhiều loài cây thuốc quý đến bờ vực tuyệt chủng. Bên cạnh đó, vấn nạn dược liệu nhập lậu, trôi nổi, pha trộn tạp chất không chỉ làm suy giảm chất lượng sản phẩm mà còn bào mòn niềm tin của người tiêu dùng đối với các thương hiệu y học cổ truyền.

Trước thực trạng đó, Viện Dược liệu đã xác định chiến lược mũi nhọn là “Giữ hồn Nam dược”. Theo TS Trần Minh Ngọc - Viện trưởng Viện Dược liệu, triết lý này không đơn thuần là bảo vệ các gốc cây, ngọn cỏ, mà là gìn giữ toàn bộ tinh thần, tri thức bản địa và di sản y dược của người Việt. Các bài thuốc cổ truyền sẽ được "giải mã" và nâng tầm bằng lăng kính của khoa học hiện đại, nhằm tạo ra những sản phẩm chăm sóc sức khỏe vừa giữ được tinh túy ngàn xưa, vừa đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng khắt khe của thời đại mới.

Sức mạnh liên kết "bốn nhà" và bệ phóng từ chính sách

Để kiến tạo một hệ sinh thái dược liệu thực sự vững mạnh, nỗ lực của riêng ngành y tế là chưa đủ. TS Trần Minh Ngọc nhấn mạnh, sự liên kết chặt chẽ của "bốn nhà" – bao gồm nhà khoa học, cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân – chính là chiếc chìa khóa then chốt. Sự phối hợp này hướng tới 3 tác động (Impact) cốt lõi: Tác động lâm sàng (thuốc an toàn, hiệu quả), tác động kinh tế (chuyển hóa tài nguyên bản địa thành giá trị thặng dư cho doanh nghiệp) và tác động cộng đồng (tạo sinh kế bền vững cho nông dân).

Dưới góc độ quản lý vĩ mô, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà khẳng định, Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho lĩnh vực này. Hàng loạt chủ trương, chính sách đã được ban hành, tạo bệ phóng pháp lý vững chắc như: Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát huy thế mạnh y học cổ truyền; Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu phát triển dược liệu theo hướng công nghiệp; hay Nghị quyết số 57-NQ/TW lấy khoa học công nghệ làm động lực phát triển.

Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà đề nghị toàn ngành cần gắn chặt công tác bảo tồn với khai thác, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học gắn liền với thực tiễn sản xuất. Mục tiêu tối thượng là phải chuyển giao thành công các kết quả nghiên cứu cho doanh nghiệp, từ đó tạo ra những sản phẩm thương hiệu Việt có giá trị thực tiễn cao trên thị trường.

Công nghệ số: Lối mở đưa dược liệu Việt ra toàn cầu

Trong kỷ nguyên 4.0, ứng dụng công nghệ không còn là sự lựa chọn mà là xu thế bắt buộc. PGS.TS Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu nhận định, công nghệ số chính là công cụ sắc bén nhất để minh bạch hóa chuỗi cung ứng. Thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, từ khâu chọn giống, vùng trồng, thu hái cho đến chế biến và phân phối đều được kiểm soát nghiêm ngặt. Sự minh bạch này chính là "tấm hộ chiếu" uy tín nhất để các sản phẩm từ dược liệu Việt Nam củng cố niềm tin với người tiêu dùng và tự tin bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hướng tới giai đoạn 2026-2030, Viện Dược liệu đang đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về tài nguyên dược liệu. Đặc biệt, việc ứng dụng các công nghệ mũi nhọn như AI (trí tuệ nhân tạo), Big Data (Dữ liệu lớn), IoT, và công nghệ Multi-Omics đang được ưu tiên để giải mã các bài thuốc cổ truyền, phát hiện hoạt chất tự nhiên tiềm năng và xây dựng quy trình canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu.

Sự giao thoa giữa di sản y học cổ truyền ngàn năm và công nghệ tiên tiến nhất hứa hẹn sẽ mang đến một diện mạo mới cho ngành dược liệu. Đó không chỉ là hành trình bảo tồn tài nguyên, mà còn là bước tiến mạnh mẽ để khẳng định uy tín, bản sắc của các thương hiệu và sản phẩm chăm sóc sức khỏe mang đậm dấu ấn Việt Nam trên bản đồ y tế thế giới.