Nghịch lý giá xuất khẩu giảm dù sản lượng tăng trưởng mạnh

Bước vào năm 2026, ngành nông nghiệp Việt Nam phải đối mặt với những thách thức lớn từ hệ lụy kéo dài của các cuộc xung đột Nga - Ukraine và chiến tranh thương mại. Tại họp báo thường kỳ nhằm tổng kết kết quả quý I/2026, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhận định cú sốc giá xăng dầu cùng chi phí năng lượng leo thang đã gây áp lực nặng nề lên toàn bộ chuỗi sản xuất, từ khai thác, trồng trọt đến chế biến. Tuy vậy, nhờ nội lực được củng cố sau 40 năm tái cơ cấu, ngành vẫn duy trì mức tăng trưởng 3,78% và đạt tổng kim ngạch xuất khẩu 16,69 tỷ USD trong ba tháng đầu năm.

Sự chuyển dịch thị phần rõ rệt về phía các nước láng giềng trở thành điểm nhấn trong bức tranh kinh tế quý đầu năm. Theo các báo cáo thống kê, châu Á là “đại lộ” xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam khi chiếm tới 45,1% thị phần, tương ứng giá trị 7,5 tỷ USD. Trong đó, Trung Quốc tiếp tục khẳng định vị thế đối tác thương mại hàng đầu với thị phần 22,1%, tăng trưởng 37,6% so với cùng kỳ năm trước. Lực cầu gia tăng từ thị trường này không chỉ tạo lực kéo đáng kể mà còn bù đắp phần sụt giảm 5,2% tại thị trường Hoa Kỳ, giúp tổng kim ngạch toàn ngành nông lâm thủy sản duy trì xu hướng tăng tích cực.

Tuy nhiên, bức tranh xuất khẩu vẫn xuất hiện những gam màu đối lập khi nghịch lý giữa sản lượng và giá trị bộc lộ rõ ở nhiều ngành hàng. Ông Trần Gia Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính cho biết kim ngạch tháng 3/2026 ước đạt 6,02 tỷ USD, tăng mạnh so với tháng trước nhưng vẫn giảm nhẹ 1,5% so với cùng kỳ năm 2025. Làm rõ hơn thực trạng này, ông Trần Gia Long cho rằng trong quý I, nhiều mặt hàng ghi nhận sản lượng tăng nhưng giá trị lại giảm do giá xuất khẩu đi xuống, trong đó cà phê là ví dụ điển hình.

Theo dữ liệu thống kê từ ngành nông nghiệp, mặt hàng cà phê có khối lượng xuất khẩu tăng 12,6% nhưng giá trị lại giảm 6,4%. Giá xuất khẩu bình quân hiện chỉ còn 4.696,8 USD mỗi tấn, giảm gần 17% so với cùng kỳ năm ngoái, tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp. Tình trạng tương tự cũng diễn ra với mặt hàng gạo khi khối lượng xuất khẩu đạt 2,3 triệu tấn, tăng nhẹ 0,2% nhưng giá trị giảm tới 7,8%. Nguyên nhân chủ yếu là do giá xuất khẩu bình quân gạo giảm 8%, xuống còn 480,1 USD mỗi tấn. Bên cạnh đó, các mặt hàng như cao su và hạt tiêu cũng chịu áp lực giảm giá từ 5,1% đến 5,9% dù sản lượng vẫn duy trì đà tăng trưởng ổn định.

Sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường trọng điểm như Trung Quốc hay Hoa Kỳ khiến hoạt động xuất khẩu dễ bị tổn thương trước biến động nhu cầu toàn cầu. Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhấn mạnh một số mặt hàng chủ lực đang chịu áp lực giảm giá sâu, đòi hỏi các giải pháp điều hành phải linh hoạt và kịp thời. Đồng thời, ngành gỗ và sản phẩm gỗ cũng đối mặt với nhiều khó khăn khi kim ngạch giảm 3,5% do nhu cầu suy yếu từ thị trường Mỹ. Đây là khu vực chiếm gần một nửa tổng thị phần xuất khẩu của ngành gỗ Việt Nam nhưng hiện có dấu hiệu chững lại theo đà suy giảm chung của kinh tế thế giới.

Giải pháp đồng bộ tháo gỡ khó khăn thúc đẩy bền vững

Trước những diễn biến phức tạp của thị trường quốc tế, đặc biệt là tác động từ xung đột tại Trung Đông đến chi phí logistics, ngành nông nghiệp đã chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp ứng phó. Thứ trưởng Phùng Đức Tiến khẳng định nông nghiệp tiếp tục đóng vai trò trụ đỡ của nền kinh tế trong mọi hoàn cảnh. Để duy trì đà tăng trưởng và hướng tới mục tiêu xuất khẩu kỷ lục 73,4 tỷ USD cho cả năm, Bộ đang tập trung hoàn thiện các kịch bản tăng trưởng. Đồng thời, ngành theo dõi sát diễn biến an ninh hàng hải tại các khu vực trọng điểm nhằm điều tiết sản xuất linh hoạt, phù hợp với thực tế.

Về phía cơ quan tham mưu, ông Trần Gia Long cho biết ngành đang tập trung ổn định nguồn cung vật tư đầu vào như phân bón và xăng dầu, qua đó giảm bớt gánh nặng chi phí sản xuất cho nông dân. Các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp cũng được đẩy mạnh, bao gồm giãn nợ, cơ cấu lại thời hạn trả nợ và hỗ trợ lưu kho, bảo quản hàng hóa. Những giải pháp này đặc biệt quan trọng đối với các mặt hàng dễ hư hỏng như thủy sản và rau quả, giúp doanh nghiệp hạn chế thiệt hại và duy trì dòng vốn trong bối cảnh chuỗi cung ứng quốc tế tiềm ẩn nguy cơ đứt gãy.

Bên cạnh việc tháo gỡ khó khăn trước mắt, công tác xúc tiến thương mại và đa dạng hóa thị trường tiếp tục được chú trọng nhằm giảm rủi ro phụ thuộc. Ông Trần Gia Long nhấn mạnh yêu cầu thiết lập cơ chế cảnh báo sớm cho doanh nghiệp về các rủi ro trong vận chuyển và thanh toán quốc tế. Đồng thời, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do và mở rộng sang các khu vực tiềm năng được xem là giải pháp then chốt, nâng cao tính bền vững và khả năng chống chịu của nông sản Việt Nam trước những biến động địa chính trị toàn cầu.

Điểm sáng nổi bật về giá trị trong quý I là mặt hàng rau quả với mức tăng trưởng 32,1%, đạt 1,54 tỷ USD. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kết quả này chủ yếu đến từ sự khởi sắc của thị trường Trung Quốc với mức tăng ấn tượng 76,2% đối với các sản phẩm trái cây nhiệt đới. Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhận định kết quả quý I là tiền đề quan trọng để ngành tiếp tục tháo gỡ khó khăn trong giai đoạn tới. Đồng thời, ngành đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng bền vững khi hơn 200 nhiệm vụ khoa học công nghệ được triển khai đồng bộ, từ chuyển đổi số đến ứng phó với biến đổi khí hậu.

Về dài hạn, ngành nông nghiệp xác định cần chuyển mạnh từ sản xuất theo số lượng sang nâng cao giá trị gia tăng, đồng thời đẩy mạnh các khâu chế biến sâu. Ông Trần Gia Long nhấn mạnh việc cải cách thủ tục hành chính và phát triển thị trường nội địa sẽ góp phần giảm áp lực từ xuất khẩu tiểu ngạch sang các thị trường lân cận. Toàn ngành đặt mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng GDP từ 3,7% đến 4% trong năm 2026. Với các giải pháp đồng bộ cùng kịch bản tăng trưởng được phân kỳ theo từng quý, nông nghiệp Việt Nam được kỳ vọng tiếp tục giữ vững vai trò trong việc đảm bảo an ninh lương thực và ổn định kinh tế vĩ mô.