Ngày 21/10, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình bày tờ trình về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Các chuyên gia y tế nhận định, việc sửa đổi luật là cơ hội để tăng cường các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời bổ sung những chính sách dựa trên bằng chứng khoa học nhằm hạn chế tiêu thụ thuốc lá và ngăn chặn các sản phẩm nicotine mới tiếp cận thanh thiếu niên.

Theo các báo cáo của Tổ chức Giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu (STOP), những năm gần đây, các tập đoàn đa quốc gia không chỉ tập trung vào thuốc lá điếu mà còn mở rộng hệ sinh thái sản phẩm chứa nicotine. Nhóm đối tượng trẻ tuổi trở thành một trong những thị trường dễ bị tác động bởi tâm lý tò mò, nhu cầu thể hiện bản thân và sự yêu thích công nghệ.

Các sản phẩm mới được thiết kế với kiểu dáng nhỏ gọn, mô phỏng những vật dụng quen thuộc như USB, thỏi son, hộp kẹo hoặc túi ngậm đặt dưới môi. Nhiều sản phẩm sử dụng hương liệu trái cây, kẹo ngọt, trà sữa, bạc hà nhằm làm giảm cảm giác khó chịu khi tiếp xúc với nicotine, khiến người dùng dễ đánh giá thấp mức độ nguy hiểm.

Không chỉ thay đổi về hình thức, các sản phẩm này còn được quảng bá trên mạng xã hội thông qua những video đánh giá, chia sẻ trải nghiệm hoặc mở hộp sản phẩm của người có ảnh hưởng. TikTok, Facebook và Instagram trở thành những kênh giúp sản phẩm tiếp cận người trẻ, góp phần khiến việc sử dụng nicotine dần bị xem như một xu hướng tiêu dùng thông thường, kể cả trong môi trường học đường.

Trong bối cảnh đó, việc kiểm soát quảng cáo, tiếp thị và kinh doanh trực tuyến được xem là một trong những vấn đề cần được chú trọng khi hoàn thiện chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khẳng định không có loại thuốc lá nào an toàn cho sức khỏe. Dù khác nhau về cơ chế hoạt động, thành phần và mức độ phơi nhiễm hóa chất, các sản phẩm thuốc lá đều tiềm ẩn những nguy cơ đáng kể đối với sức khỏe con người.

Theo Báo cáo xu hướng toàn cầu của WHO năm 2024, thuốc lá gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên thế giới, trong đó khoảng 1,6 triệu người không hút thuốc tử vong do tiếp xúc với khói thuốc thụ động.

Tại Việt Nam, kết quả nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2021 được bài viết dẫn lại ước tính có hơn 84.500 ca tử vong do hút thuốc chủ động và khoảng 18.800 ca tử vong do hút thuốc thụ động.

Gánh nặng kinh tế cũng là vấn đề đáng lo ngại. Theo số liệu được dẫn trong bài, năm 2024, chi phí y tế và kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam ước tính lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Chi phí liên quan đến ô nhiễm môi trường do thuốc lá, bao gồm phá rừng, rác thải nhựa và ô nhiễm nguồn nước, ước tính khoảng 99.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,04% GDP.

Những con số này cho thấy tác hại của thuốc lá không chỉ dừng lại ở sức khỏe cá nhân mà còn tạo áp lực lớn đối với hệ thống y tế, nền kinh tế và môi trường.

Đối với thuốc lá điện tử, nicotine có thể gây lệ thuộc và làm tăng nhịp tim, huyết áp. Trong những trường hợp nghiêm trọng, người sử dụng có thể gặp các triệu chứng như đổ mồ hôi, buồn nôn và tiêu chảy.

Khí dung từ một số sản phẩm thuốc lá điện tử còn có thể chứa các chất độc hại như aceton, acrolein, acetaldehyde, formaldehyde, hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, hydrocacbon thơm đa vòng, nitrosamine và các kim loại như chì, crom, niken. Mức độ phơi nhiễm phụ thuộc vào thành phần, thiết kế thiết bị và cách sử dụng; một số chất độc hại trong khí dung có thể xuất hiện ở nồng độ đáng lo ngại.

Bên cạnh đó, việc phối trộn nhiều thành phần và hóa chất trong các sản phẩm mới cũng đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm soát chất lượng, giám sát thị trường và phòng ngừa nguy cơ sản phẩm bị lợi dụng để chứa hoặc đưa các chất ma túy vào sử dụng.

Một nhóm sản phẩm khác đang thu hút sự quan tâm là túi ngậm nicotine. Đây là sản phẩm dạng túi nhỏ chứa nicotine tự nhiên hoặc tổng hợp cùng các thành phần khác như chất tạo hương, chất tạo ngọt, axit hữu cơ và chất giữ ẩm.

Việc sử dụng túi ngậm nicotine có thể gây nghiện, ảnh hưởng đến niêm mạc miệng và hệ tim mạch; nicotine cũng đặc biệt đáng lo ngại đối với sự phát triển não bộ ở thanh thiếu niên. Sử dụng hoặc nuốt phải sản phẩm không đúng cách còn có thể dẫn đến ngộ độc nicotine.

Với kích thước nhỏ, dễ che giấu, bao bì bắt mắt và nhiều hương vị, túi ngậm nicotine có thể khiến người trẻ tò mò và thử sử dụng. Việc quảng bá chúng như những mặt hàng tiêu dùng thông thường còn làm gia tăng nguy cơ xem nhẹ tác hại, từ đó hình thành sự lệ thuộc và duy trì hành vi sử dụng.

Đáng chú ý, các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới liên tục biến đổi về kiểu dáng, hương vị, cách sử dụng và thành phần hóa học. Một số sản phẩm thậm chí không chứa nicotine nhưng sử dụng các chất có cấu trúc hóa học hoặc hoạt tính dược lý tương tự, điển hình như 6-methylnicotine.

Theo báo cáo của Nhóm nghiên cứu về quản lý sản phẩm thuốc lá thuộc WHO (WHO TobReg), một số bằng chứng tiền lâm sàng cho thấy 6-methylnicotine có thể có hoạt tính mạnh và độc tính đáng kể. Tuy nhiên, mức độ nguy hại đối với con người vẫn cần được nghiên cứu đầy đủ hơn.

Thực tế này cho thấy việc quản lý các sản phẩm mới không thể chỉ dựa vào tên gọi, hình thức hoặc thành phần đã biết, mà cần tính đến khả năng xuất hiện những sản phẩm có công thức và tác động mới.

Từ những nguy cơ trên, các chuyên gia và tổ chức y tế kêu gọi tăng cường biện pháp kiểm soát, tiến tới cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine, shisha và các sản phẩm thuốc lá mới khác, kể cả những sản phẩm có thể xuất hiện trong tương lai.

Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Văn phòng đại diện WHO tại Việt Nam, nhấn mạnh nicotine có khả năng gây nghiện, đồng thời tác động tiêu cực đến não bộ, sự phát triển nhận thức và sức khỏe tâm thần của người trẻ. Vì vậy, xây dựng cơ chế quản lý đủ mạnh là yêu cầu quan trọng nhằm bảo vệ thanh thiếu niên trước nguy cơ lệ thuộc nicotine và những hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng.

Bảo vệ thế hệ trẻ trước tác hại của thuốc lá đòi hỏi sự phối hợp giữa chính sách pháp luật, cơ quan quản lý, gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó, nâng cao nhận thức, kiểm soát hoạt động tiếp thị và ngăn chặn khả năng tiếp cận các sản phẩm gây nghiện là những giải pháp cần được triển khai đồng bộ.