Trong số những người phụ nữ gắn bó với cựu hoàng Bảo Đại, bà Lê Thị Phi Ánh (1925-1986) là cái tên thường được nhắc đến với nhiều câu chuyện đặc biệt. Dù dân gian quen gọi bà là "thứ phi", đây thực chất không phải tước vị chính thức.

Theo các nhà nghiên cứu, sau khi triều Nguyễn chấm dứt, Bảo Đại không còn là hoàng đế và cũng không duy trì chế độ hậu cung như các triều vua trước. Vì vậy, bà Phi Ánh chưa từng được sắc phong hay có danh phận phi tần theo nghi lễ hoàng gia.

“Thứ phi” tuyệt sắc được cựu hoàng Bảo Đại hết mực yêu thương

Bà Phi Ánh sinh năm 1925 tại Huế trong một gia đình giàu có và có nhiều mối quan hệ với hoàng tộc Nguyễn. Cha bà từng giữ chức quan trong triều đình. Bác ruột của bà là ông Lê Quang Thiết - phò mã của vua Thành Thái. Bà cũng có quan hệ họ hàng với bà Lê Thị Kim Lộc - bà ngoại của cố Giáo sư Phan Lương Cầm. 

Gia đình Lê Thị Phi Ánh sở hữu nhiều nhà cửa, biệt thự tại Huế và được đánh giá là một trong những gia đình khá giả, nền nếp thời bấy giờ. 

Theo nhiều tư liệu, bà Phi Ánh sở hữu nhan sắc nổi bật với vóc dáng cao, làn da trắng, sống mũi cao và đôi mắt sắc sảo. Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá bà là người đẹp nhất trong 4 người phụ nữ thường được nhắc đến với danh xưng "thứ phi" của Bảo Đại. Tuy nhiên, điều khiến Bảo Đại dành tình cảm đặc biệt cho bà không chỉ nằm ở ngoại hình mà còn ở tính cách mạnh mẽ, kiêu hãnh và bản lĩnh.

Năm 1949, khi Bảo Đại trở về Việt Nam giữ cương vị Quốc trưởng, ông Phan Văn Giáo - Thủ hiến Trung Phần giai đoạn 1949-1955, đồng thời là anh rể của bà Phi Ánh đã giới thiệu hai người gặp nhau tại Đà Lạt.

Sau khi ân ái, Bảo Đại thưởng cho người đẹp một khoản tiền lớn. Đáp lại, Phi Ánh tát cựu hoàng và nói rằng bà "muốn làm thứ phi của hoàng đế, chứ không phải là gái làm tiền". Cách ứng xử đầy tự trọng ấy khiến Bảo Đại bất ngờ. Thay vì nổi giận, ông càng dành cho bà sự trân trọng và tình cảm sâu đậm hơn.

Hai người có với nhau 2 người con là hoàng nữ Nguyễn Phúc Phương Minh (sinh năm 1950) và hoàng nam Nguyễn Phúc Bảo Ân (sinh năm 1951).

Theo lời kể của những người từng phục vụ trong biệt thự cũng như nhiều tài liệu nghiên cứu, ngoài thời gian làm việc tại Dinh I, Bảo Đại thường xuyên đến biệt thự của bà Phi Ánh để nghỉ ngơi và dành phần lớn thời gian ở bên mẹ con bà.

Dẫu được cựu hoàng hết mực yêu thương, bà Phi Ánh vẫn có vị thế khác với “thứ phi” Bùi Mộng Điệp. Bà không dự các buổi tiếp tân, không được gần gũi Thái hậu Từ Cung và cũng không đồng hành cùng Bảo Đại trong các chuyến săn bắn tại Buôn Ma Thuột như bà Mộng Điệp.

Tuy vậy, sự yêu chiều của Bảo Đại dành cho bà được thể hiện qua một món quà đặc biệt. Năm 1950, cựu hoàng mua tặng bà một biệt thự nằm trên đường René Robin (nay là đường Quang Trung, phường Lâm Viên, Lâm Đồng). Đây là công trình do người Pháp xây dựng năm 1928 theo phong cách kiến trúc vùng Basques của Tây Ban Nha và được xem là biệt thự mang phong cách Tây Ban Nha duy nhất tại Đà Lạt.

Biệt thự được xây chủ yếu bằng đá chẻ và đá granite, gồm 2 khối nhà nối với nhau bằng hành lang bán nguyệt. Tường ngoài dày từ 60-80cm, hệ thống cửa vòm lớn bố trí dày đặc giúp đón gió bốn phía. Bên trong có nhiều lò sưởi, tượng vũ nữ, tranh sơn dầu và 12 bức phù điêu hai mặt với các họa tiết hoa sen, chim thú cùng những hình chạm mang ảnh hưởng của nghệ thuật Ấn Độ và văn hóa phương Đông.

Các kiến trúc sư đánh giá đây là một trong những công trình độc đáo nhất Đà Lạt. Cố kiến trúc sư Nguyễn Văn Lập - nguyên Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Lâm Đồng, từng nhận định xét về giá trị kiến trúc, biệt thự Phi Ánh có thể sánh cùng 4 công trình tiêu biểu gồm Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, Ga Đà Lạt, Nhà thờ Con Gà và Cục Bản đồ.

Những năm cuối đời đầy lận đận

Năm 1955, sau cuộc trưng cầu dân ý do Ngô Đình Diệm tổ chức, Bảo Đại bị phế truất và sang Pháp sinh sống. Biến cố này cũng mở ra giai đoạn khó khăn nhất trong cuộc đời bà Phi Ánh. Các biệt thự của bà tại Đà Lạt, Sài Gòn cùng nhiều tài sản khác bị tịch thu. Gia đình nhận lệnh phải rời khỏi nơi ở chỉ trong vòng 24 giờ. Có người còn đục phá tường biệt thự vì nghi ngờ bên trong cất giấu tài sản. Ba mẹ con Phi Ánh rơi vào cảnh rày đây mai đó, liên tục thuê nhà để ở. Ngay cả nhiều người thân cũng e ngại nên không dám chứa chấp lâu dài.

Trong hoàn cảnh đó, bà Phi Ánh quyết định đi thêm bước nữa để có chỗ dựa cho các con. Tuy nhiên, cuộc hôn nhân thứ hai lại không mang đến hạnh phúc. Mối quan hệ giữa hoàng nam Bảo Ân với cha dượng cũng nhiều lần phát sinh mâu thuẫn. Sau khi biết bà Phi Ánh tái hôn, theo đề nghị của nhiều thành viên trong hoàng tộc, Thái hậu Từ Cung đã đón cháu nội Nguyễn Phúc Bảo Ân về Huế nuôi dưỡng và cho ăn học trong một thời gian.

Sau năm 1975, bà Phi Ánh cùng gia đình đi xây dựng vùng kinh tế mới tại Tây Nguyên. Đến năm 1978, người chồng thứ hai vượt biên sang Mỹ thành công và gửi hồ sơ bảo lãnh mẹ con bà. Tuy nhiên, lúc đó hoàng nam Bảo Ân đã lập gia đình nên không còn đủ điều kiện đi theo diện bảo lãnh. Trong thời gian chờ hoàn tất thủ tục, bà Phi Ánh phát hiện mắc bệnh ung thư. Sức khỏe ngày càng suy giảm khiến kế hoạch sang Mỹ dang dở.

Cuối năm 1986, bà qua đời tại TP. HCM, hưởng thọ 61 tuổi. Bà ra đi trong cảnh cô độc và không có dịp gặp lại Bảo Đại thêm một lần nào. 11 năm sau, cựu hoàng Bảo Đại cũng qua đời tại Pháp.

Con gái của bà - hoàng nữ Nguyễn Phúc Phương Minh, kết hôn năm 1969 với ông Johns Trần Sỹ Hiệp (sinh năm 1945), sau đó theo chồng sang Pháp lập nghiệp. Cuộc hôn nhân kết thúc và hai người không có con chung. Trước tháng 4/1975, Phương Minh từng trở về Việt Nam thăm mẹ. Sau khi bà Phi Ánh qua đời, Nguyễn Phúc Phương Minh định cư tại Mỹ và mất năm 2012.

Trong khi đó, hoàng nam Nguyễn Phúc Bảo Ân từng được Thái hậu Từ Cung đưa về Huế học tập sau khi Bảo Đại bị phế truất. Trưởng thành, ông phục vụ trong quân đội Việt Nam Cộng hòa. Sau năm 1975, Bảo Ân nhiều lần vượt biên bất thành và phải ở lại TP. HCM. Ông làm nhiều nghề để mưu sinh như bỏ mối hàng ở chợ trời, làm nghề may trước khi được gia đình bên vợ bảo lãnh sang Mỹ năm 1992. Theo nhiều tài liệu, Bảo Ân có mối quan hệ rất thân thiết với bà Bùi Mộng Điệp. Hai người coi nhau như mẹ con. 

Sau khi hoàng tử Nguyễn Phúc Bảo Thắng - con trai của Hoàng hậu Nam Phương qua đời năm 2017, Nguyễn Phúc Bảo Ân trở thành người con trai duy nhất còn sống của cựu hoàng Bảo Đại và được nhiều thành viên trong hoàng tộc xem là người đứng đầu dòng Nguyễn Phúc. Năm ngoái, Nguyễn Phúc Bảo Ân đưa vợ con về Việt Nam, đến biệt thự thăm lại nơi mình chào đời.

Sau năm 1975, công trình được bố trí cho nhiều hộ dân sinh sống dưới dạng khu tập thể. Đến năm 2004, một doanh nghiệp có trụ sở tại Hà Nội thuê lại biệt thự để khai thác dịch vụ. Trong quá trình trùng tu, đơn vị quản lý giữ nguyên gần như toàn bộ kiến trúc và nội thất nguyên bản, chỉ sửa chữa, sơn mới và bổ sung một số hạng mục phụ trợ phục vụ hoạt động kinh doanh.

Hiện nay, biệt thự Phi Ánh đón nhiều đoàn khách trong và ngoài nước, đặc biệt là du khách Hàn Quốc, Malaysia và Singapore đến tham quan, tìm hiểu kiến trúc cũng như câu chuyện lịch sử gắn với cựu hoàng Bảo Đại và bà Lê Thị Phi Ánh. Du khách có thể vào tham quan, chụp ảnh miễn phí trong khuôn viên công trình.