Một dự án kênh đào khổng lồ có khả năng băng qua trung tâm châu Phi để dẫn nước từ sông Congo đến hồ Chad đang một lần nữa trở thành tâm điểm trong các cuộc tranh luận về tương lai của khu vực Sahel.

Ý tưởng mang tên Transaqua đề xuất xây dựng hệ thống chuyển nước dài khoảng 2.400 km nhằm cứu hồ Chad - nguồn nước đang mất dần sau khi diện tích mặt hồ thu hẹp tới khoảng 90% trong nhiều thập kỷ qua.

Được các kỹ sư Italy đề xuất từ những năm 1980 và hồi sinh trong thập niên 2010 với sự hỗ trợ của Trung Quốc, dự án hiện được ước tính có tổng vốn đầu tư khoảng 50 tỷ USD.

Nằm ở rìa sa mạc Sahara, hồ Chad là nơi giao nhau của bốn quốc gia gồm Chad, Cameroon, Nigeria và Niger. Năm 1963, hồ có diện tích khoảng 25.000 km2, nhưng trong những thập kỷ gần đây đã thu hẹp xuống chỉ còn khoảng 2.000 km2, thậm chí một số phép đo cho thấy diện tích có lúc chỉ còn khoảng 1.350 km2. 

Nguyên nhân chính đến từ biến đổi khí hậu, lượng mưa suy giảm và nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng. Hiện phần còn lại của hồ đã bị chia tách thành hai vùng nước riêng biệt, được nối với nhau bằng một dải thực vật.

Khoảng 40 triệu người sinh sống quanh hồ Chad phụ thuộc vào nguồn nước này để đánh bắt cá, canh tác nông nghiệp và chăn nuôi. Trong đó, khoảng 95% lượng nước đổ vào hồ đến từ hai con sông Chari và Logone.

Khi mực nước liên tục rút xuống, nhiều cộng đồng dân cư buộc phải di cư, kéo theo sự sụp đổ của các hoạt động kinh tế địa phương. Khoảng trống đó đã tạo điều kiện cho các nhóm vũ trang như Boko Haram và nhánh của tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tại Tây Phi mở rộng ảnh hưởng.

Để đảo ngược tình trạng này, dự án Transaqua đề xuất xây dựng một hệ thống kênh đào khổng lồ lấy nước từ các phụ lưu bên bờ phải của sông Congo.

Sông Congo thường được xem là con sông lớn thứ hai thế giới về lưu lượng nước, chỉ sau sông Amazon, với lưu lượng trung bình khoảng 41.000 m3 mỗi giây.

Ý tưởng chuyển nước từ lưu vực Congo sang hồ Chad thực tế đã xuất hiện từ năm 1929. Tuy nhiên, phải đến thập niên 1980, công ty kỹ thuật Bonifica của Italy mới chính thức xây dựng đề án mang tên Transaqua.

Theo thiết kế, một hệ thống kênh đào dài khoảng 2.400 km sẽ được xây dựng, kết hợp với nhiều đập nước để dẫn một phần nhỏ dòng chảy của sông Congo về phía Bắc. Tuyến kênh sẽ đi qua lãnh thổ Cộng hòa Trung Phi trước khi kết nối với sông Chari và cuối cùng đổ vào hồ Chad.

Dự án được thúc đẩy trở lại trong thập niên 2010 khi tập đoàn nhà nước PowerChina ký biên bản ghi nhớ với Ủy ban lưu vực hồ Chad vào năm 2016. Đến năm 2018, Ủy ban lưu vực hồ Chad chính thức ủng hộ Transaqua và ký thỏa thuận hợp tác với phía Italy.

Theo những người ủng hộ, Transaqua không chỉ đơn thuần là một công trình dẫn nước.

Dự án được quảng bá như một trục phát triển kinh tế xuyên lục địa, với khả năng tạo ra hàng chục nghìn km2 đất nông nghiệp được tưới tiêu, sản xuất thủy điện quy mô lớn và xây dựng tuyến giao thông thủy kết nối các quốc gia không giáp biển ở Trung Phi với Đại Tây Dương.

Theo tính toán của các nhà thiết kế, mỗi con đập và mỗi đoạn kênh đều có thể đảm nhiệm đồng thời nhiều chức năng khác nhau. Trước tổng chi phí dự kiến lên tới 50 tỷ USD, nhiều kỹ sư đã nghiên cứu các phương án thay thế với chi phí thấp hơn.

Một số đề xuất bao gồm sử dụng nước từ sông Ubangi kết hợp hệ thống bơm hoặc lấy nước từ sông Kotto tại khu vực địa hình cao của Cộng hòa Trung Phi để dẫn nước bằng trọng lực. Các phương án này được cho là chỉ tiêu tốn một phần nhỏ kinh phí so với thiết kế ban đầu.

Tuy nhiên, cho đến nay, tất cả vẫn chỉ tồn tại trên giấy.

Transaqua vì thế vừa được xem là một trong những ý tưởng táo bạo nhất từng được đề xuất cho châu Phi, vừa là một trong những dự án khó trở thành hiện thực nhất trong lịch sử phát triển của lục địa này.