PGS.TS, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Trâm là một trong những nhà khoa học tiêu biểu của ngành nông nghiệp Việt Nam. Dấu ấn nổi bật nhất của bà là trong lĩnh vực lai tạo và phát triển các giống lúa năng suất, chất lượng cao nên được gọi “bà chúa lúa lai” của Việt Nam.

Bà Nguyễn Thị Trâm sinh năm 1944 tại thôn Đan Tiến, xã Tiên Tân, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) - một trong những vùng "đất học" nổi tiếng. Sinh ra và trưởng thành trong gia đình không làm ai làm nông nhưng bà dành sự quan tâm đặc biệt cho cây lúa và sản xuất nông nghiệp.

Năm 1968, sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Nông nghiệp, bà về công tác tại Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm. Đây là bước ngoặt lớn, mở ra hướng đi mới cho sự nghiệp nghiên cứu khoa học của bà.

Trong thời gian làm việc tại Viện, bà có cơ hội được học tập và làm việc cùng cố Giáo sư Lương Định Của - nhà nông học hàng đầu của Việt Nam. Dưới sự hướng dẫn tận tình của người thầy đáng kính, bà từng bước tiếp cận lĩnh vực chọn tạo giống cây trồng và nuôi dưỡng niềm đam mê nghiên cứu giống lúa. Những giống lúa đầu tiên bà tham gia nghiên cứu như NN-9, NN-10, NN-23, NN-75-6... đã giúp bà tích lũy kinh nghiệm quý báu, hình thành tư duy nghiên cứu gắn liền với thực tiễn sản xuất, lấy đồng ruộng làm trung tâm của mọi hoạt động khoa học.

Năm 1985, sau thời gian nghiên cứu tại Viện Lúa thuộc Liên Xô (cũ), bà trở về nước và chuyển công tác về Trường Đại học Nông nghiệp I (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam). Tại đây, bà vừa giảng dạy vừa nghiên cứu khoa học, đào tạo nhiều thế hệ cán bộ nông nghiệp cho đất nước.

Năm 1993, bà có thời gian học tập tại Trung Quốc. Trong thời gian này, bà được trực tiếp nghe các bài giảng của Giáo sư Viên Long Bình - người được mệnh danh là “cha đẻ của lúa lai” Trung Quốc. Những kiến thức và kinh nghiệm tiếp thu được đã thôi thúc bà nuôi dưỡng khát vọng tạo ra giống lúa lai hai dòng mang thương hiệu Việt Nam.

Năm 1999, bà nghỉ hưu. Tuy nhiên, bà vẫn tiếp tục cống hiến cho khoa học, giữ chức Viện Phó Viện Sinh học Nông nghiệp (thuộc Học viện Nông nghiệp Việt Nam). Dù gặp nhiều khó khăn bởi thiếu kinh phí, nhân lực và cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu nhưng bằng niềm đam mê và ý chí bền bỉ, bà vẫn miệt mài đi khắp các vùng trồng lúa trên cả nước để tìm kiếm nguồn vật liệu phù hợp cho công tác lai tạo giống.

Những nỗ lực ấy đã mang lại thành quả lớn vào năm 2008 khi bà cùng các cộng sự nghiên cứu thành công giống lúa lai hai dòng TH3-3. Đây là giống lúa lai hai dòng đầu tiên do các nhà khoa học Việt Nam tạo ra và được chuyển nhượng bản quyền với giá 10 tỷ đồng. Cột mốc này là dấu son lớn cho lịch sử ngành lúa gạo Việt Nam, không chỉ khẳng định năng lực nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước mà còn mở ra cơ hội thương mại hóa các sản phẩm khoa học công nghệ trong lĩnh vực nông nghiệp.

Tiếp nối thành công của TH3-3, bà tiếp tục chọn tạo nhiều tổ hợp lúa lai hai dòng mới như TH3-4, TH3-5, TH5-1, TH7-2... Các giống lúa này có thời gian sinh trưởng ngắn, năng suất cao, chất lượng gạo tốt và khả năng thích nghi rộng với nhiều vùng sinh thái khác nhau, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất lúa gạo ở Việt Nam.

Năm 2016, bà tiếp tục cho ra đời bốn giống lúa thuần Hương Cốm. Giống lúa này có năng suất cao hơn nhiều giống lúa thơm đang được canh tác, hạt gạo thon dài, trong, bóng đẹp, tỷ lệ gạo nguyên cao, giàu dinh dưỡng và có hương vị thơm ngon đặc trưng. Đây là kết quả của nhiều năm nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng gạo Việt Nam phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu.

Hiện nay, PGS.TS, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Trâm giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng Khoa học của Viện Nghiên cứu và Phát triển cây trồng, Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Năm 2024, bà vinh dự là một trong 135 nhà khoa học được tôn vinh là trí thức khoa học và công nghệ tiêu biểu do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức.

Với những đóng góp xuất sắc cho khoa học và nông nghiệp nước nhà, bà đã được trao tặng nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý như Huân chương Lao động hạng Ba (2001), Giải thưởng Kovalevskaia (2001), Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ (giải tập thể, năm 2005), Cúp vàng Nông nghiệp Việt Nam cho giống lúa TH3-3 (2008), danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới (2009) và danh hiệu “Nhà khoa học của Nhà nông” lần thứ hai vào năm 2019.