Trong lịch sử âm nhạc Việt Nam hiện đại, NSND Lê Dung được giới chuyên môn đánh giá là một trong những giọng soprano (nữ cao) xuất sắc, tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Với nền tảng kỹ thuật vững chắc cùng khả năng biểu đạt giàu cảm xúc, bà giữ vai trò quan trọng trong việc định hình và phát triển dòng nhạc thính phòng tại Việt Nam, đồng thời tạo ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều thế hệ nghệ sĩ.

NSND tài sắc có giọng hát được ví như “báu vật”

NSND Lê Dung tên thật là Đoàn Lê Dung, sinh năm 1951 tại Quảng Ninh, trong một gia đình không có truyền thống nghệ thuật. Tuổi thơ của Lê Dung gắn liền với những ngày nửa buổi đi học, nửa buổi phụ mẹ làm ruộng, gánh rau ra chợ bán. Chính những tháng năm nhọc nhằn ấy vô tình rèn cho bà một cột hơi bền bỉ và nội lực hiếm có.

Năng khiếu của bà được phát hiện từ năm 8 tuổi bởi nhạc sĩ Đức Huyên. Từ đó, Lê Dung được đưa vào Câu lạc bộ Thiếu nhi Hạ Long, tham gia biểu diễn, thu thanh tại Đài Tiếng nói Việt Nam và phục vụ nhiều sự kiện của địa phương.

Năm 17 tuổi, bà gia nhập Đoàn Văn công Quân khu Tả Ngạn, chính thức bước vào con đường nghệ thuật chuyên nghiệp. Dù từng trúng tuyển đại học ngành y, Lê Dung lựa chọn rẽ hướng, theo đuổi ca hát. Giai đoạn này, bà biểu diễn tại nhiều địa điểm, từ thao trường, hầm mỏ đến các đơn vị chiến đấu, phục vụ nhiệm vụ chính trị và đời sống tinh thần.

Năm 1976, Lê Dung về Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị, đồng thời theo học thanh nhạc tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam). Bà được đào tạo bởi các giảng viên hàng đầu như NSND Trung Kiên, Nhà giáo Ưu tú Hồ Mộ La và NSND Thương Huyền.

Năm 1982, bà tốt nghiệp thủ khoa, nhanh chóng được công chúng chú ý. Dù bắt đầu đào tạo bài bản ở độ tuổi muộn so với thông lệ quốc tế, Lê Dung vẫn đạt tới trình độ kỹ thuật cao nhờ nền tảng tự nhiên và quá trình rèn luyện nghiêm túc.

Năm 1986, bà được cử sang học cao học tại Nhạc viện Tchaikovsky (Liên Xô). Thời gian học tập tại đây giúp bà tiếp cận hệ thống đào tạo thanh nhạc cổ điển chuyên sâu, hoàn thiện kỹ thuật và mở rộng tư duy âm nhạc. Sau khi về nước, bà trở thành nghệ sĩ solo của Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam và tham gia giảng dạy.

Lê Dung thuộc loại soprano trữ tình đầy đặn (full lirico soprano), có âm sắc sáng, vang, giàu nội lực nhưng vẫn giữ được độ mềm mại. Ở những tác phẩm đòi hỏi cao trào, bà có thể mở rộng sang sắc thái bán kịch tính, thể hiện biên độ biểu đạt rộng.

Bà chinh phục nhiều thể loại: Opera, bán cổ điển, nhạc tiền chiến, nhạc cách mạng và cả nhạc nhẹ. . Giọng hát của bà từng được ví như “vàng ròng”, phản ánh sự kết hợp giữa kỹ thuật và chiều sâu nội tâm. Những tác phẩm như “Người Hà Nội” (Nguyễn Đình Thi), “Trường ca sông Lô” (Văn Cao), “Xa khơi” (Nguyễn Tài Tuệ)… qua giọng hát của bà được công chúng và giới chuyên môn nhắc đến như một chuẩn mực, đồng thời là tư liệu có giá trị lâu dài đối với thanh nhạc Việt Nam.

Điểm nổi bật trong phong cách của Lê Dung là khả năng kết hợp kỹ thuật thanh nhạc hàn lâm với nghệ thuật nhả chữ tiếng Việt rõ ràng, giàu biểu cảm. Nhờ đó, các ca khúc quen thuộc được nâng tầm về mặt học thuật nhưng vẫn giữ được tính gần gũi.

Trong số đó, ca khúc “Mẹ yêu con” của Nguyễn Văn Tý là một minh chứng tiêu biểu. Ca khúc vốn mang màu sắc trữ tình, ngọt ngào, nhưng qua giọng hát Lê Dung còn được nâng lên với âm hưởng sử thi, vừa sâu lắng vừa hùng tráng. Bà xử lý tinh tế từng câu chữ, kết hợp kỹ thuật thanh nhạc thính phòng với lối nhả chữ giàu chất dân gian, tạo nên sự mềm mại, gần gũi mà vẫn sang trọng.

Tương tự, “Bài ca hy vọng” hiện lên qua giọng hát của bà như một bản nhạc tràn đầy ánh sáng. Không cần những cao trào kịch tính, chính sự trong trẻo, bay bổng và cách tiết chế cảm xúc đã giúp ca khúc chạm đến trái tim hàng triệu người, trở thành biểu tượng cho niềm tin và khát vọng của một thời.

Nhạc sĩ Phú Quang từng nhận định Lê Dung là ca sĩ có nền tảng học thuật vững, phát âm chuẩn và sở hữu kỹ thuật thanh nhạc tốt. Trong bối cảnh thanh nhạc Việt Nam còn nhiều hạn chế về điều kiện đào tạo, trường hợp của Lê Dung - đào tạo muộn nhưng đạt chuẩn mực cao, được xem là hiếm.

Lê Dung là một trong những nghệ sĩ sớm đưa hình thức recital (biểu diễn độc tấu) vào đời sống âm nhạc Việt Nam. Bà từng biểu diễn tại Đại sứ quán Liên Xô và đặc biệt là đêm solo năm 1992 tại Nhà hát Lớn Hà Nội với 21 tác phẩm bác học. Sự kiện này được xem là dấu mốc quan trọng, thể hiện năng lực trình diễn và khả năng làm chủ sân khấu của nghệ sĩ.

Dù chưa đảm nhận trọn vẹn một vai diễn opera trên sân khấu, các bản aria và tác phẩm mang phong cách cổ điển do bà thể hiện vẫn được đánh giá cao. Những bản thu này góp phần định hình cách tiếp cận thanh nhạc cổ điển bằng tiếng Việt trong bối cảnh còn nhiều hạn chế về điều kiện biểu diễn.

Ở lĩnh vực nhạc nhẹ, Lê Dung từng thể hiện các ca khúc như “Em ơi Hà Nội phố”, “Mưa trên biển vắng”, “Gửi gió cho mây ngàn bay”. Tuy nhiên, dấu ấn của bà ở dòng nhạc này không nổi bật bằng các thể loại hàn lâm, do cách xử lý vẫn mang đậm chất cổ điển.

Trong sự nghiệp, Lê Dung giành nhiều giải thưởng quốc tế cao quý: Giải Tư cuộc thi quốc tế Những nghệ sĩ hát opera trẻ tổ chức tại Sofia, Bulgaria; Giải Mùa xuân tại Bình Nhưỡng, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên; Giải Người hát dân ca hay nhất trong cuộc thi âm nhạc quốc tế tại Liên Xô (cũ)... Bà cũng thường xuyên được mời biểu diễn trong các hoạt động giao lưu văn hóa, ngoại giao.

Năm 1984, ở tuổi 33, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Năm 1993, khi 42 tuổi, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, thuộc nhóm nghệ sĩ được vinh danh ở độ tuổi còn trẻ.

Song song với biểu diễn, Lê Dung có đóng góp lớn trong lĩnh vực đào tạo. Bà giảng dạy tại Nhạc viện Hà Nội, đào tạo nhiều nghệ sĩ tên tuổi như Tạ Minh Tâm, Thái Bảo, Việt Hoàn cùng nhiều giảng viên thanh nhạc khác. Nhiều học trò của bà tiếp tục theo đuổi con đường sư phạm, tạo nên sự kế thừa trong đào tạo thanh nhạc. Trong giới chuyên môn, bà được nhìn nhận như một trong những giảng viên có ảnh hưởng sâu rộng.

Đến hôm nay, khi nghe lại những bản thu của bà, công chúng vẫn cảm nhận rõ một giọng hát vượt thời gian, chuẩn mực, tinh tế và giàu cảm xúc. Đó không chỉ là di sản âm nhạc, mà còn là “báu vật” của nền thanh nhạc Việt Nam.

Cuộc đời đa đoan, qua đời ở tuổi 50

Bên cạnh sự nghiệp rực rỡ, cuộc sống riêng của Lê Dung trải qua nhiều thăng trầm. Bà từng kết hôn 2 lần. Ở cuộc hôn nhân đầu tiên, nữ nghệ sĩ có 1 người con trai.

Năm 1991, bà tái hôn với nhà thơ Hồng Thanh Quang. Mối quan hệ này từng nhận được nhiều sự chú ý, song cũng vấp phải không ít ý kiến trái chiều từ dư luận thời điểm đó. Sau 6 năm chung sống, hai người chia tay.

Ca sĩ Ngọc Anh - học trò của Lê Dung, từng cho biết nữ nghệ sĩ là người sống hết mình trong tình cảm. Theo chia sẻ này, sự dốc lòng trong tình yêu cũng khiến bà phải đối diện với nhiều tổn thương kéo dài, ảnh hưởng nhất định đến sức khỏe.

Nhà văn Trần Thị Trường - bạn thân của nữ nghệ sĩ, từng nhận xét Lê Dung là người giàu cảm xúc, có đời sống nội tâm phức tạp.

Tháng 1/2001, đúng mùng 6 Tết, khi người người nhà nhà đang yên vui hưởng sum vầy, tin NSND Lê Dung trút hơi thở cuối cùng do tai biến mạch máu não như một cơn chấn động. “Người đàn bà hát” ngừng hát, tiếng “chim sơn ca đầu đàn” không còn vang. Sự ra đi của bà khiến đồng nghiệp và khán giả không khỏi bàng hoàng, tiếc nuối.

Theo lời kể của bác sĩ Trần Quốc Thắng (Bệnh viện Hữu nghị Việt Xô), những ngày trước khi qua đời, Lê Dung nhập viện trong tình trạng tai biến mạch máu não sau khi đi diễn về muộn và tắm khuya, đúng thời điểm thời tiết chuyển lạnh đột ngột. Từ mức nhiệt khoảng 32 độ, nền nhiệt giảm sâu xuống dưới 10 độ trong dịp Tết, được cho là yếu tố bất lợi đối với sức khỏe. Dù được các bác sĩ tích cực cứu chữa, tình trạng của nữ nghệ sĩ không cải thiện và bà qua đời sau đó ít ngày, vào mùng 6 Tết.

Cũng theo bác sĩ này và nhiều người ái mộ cùng thời, đám tang NSND Lê Dung được diễn ra tại Nhà tang lễ Bệnh viện Hữu nghị Việt Xô và đông nghẹt người tới viếng, có thể nói là một trong những đám tang nghệ sĩ có đông người tới viếng nhất, khiến ai từng chứng kiến cũng phải ấn tượng, nhớ mãi không quên.

Suốt dọc con phố Trần Khánh Dư (nơi có nhà tang lễ) tràn ngập xe của người đến viếng. Dù khi đó truyền thông không mạnh, mạng xã hội chưa có nhưng người dân khắp cả nước đều bàng hoàng và thương tiếc NSND Lê Dung.