Nhu cầu tăng vọt khi cam kết an ninh của Mỹ trở nên khó đoán

Việc Nhật Bản chuẩn bị nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí đang thu hút sự quan tâm mạnh mẽ từ Warsaw đến Manila, theo Reuters. Thông tin xuất hiện ra trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump đang tỏ ra dao động trong các cam kết an ninh với đồng minh, trong khi cuộc xung đột tại Iran và Ukraine làm căng thẳng nguồn cung vũ khí của Mỹ.

Đảng cầm quyền của Thủ tướng Sanae Takaichi đã thông qua các thay đổi trong tuần này, trong nỗ lực thúc đẩy ngành công nghiệp quốc phòng của một quốc gia vốn theo đường lối hòa bình. Theo 3 quan chức Chính phủ Nhật, các quy định mới có thể được chính thức thông qua ngay trong tháng này.

Dù phần lớn đứng ngoài thị trường vũ khí toàn cầu kể từ sau Thế chiến II, Nhật Bản vẫn duy trì chi tiêu quốc phòng lớn – khoảng 60 tỷ USD trong năm nay – đủ để nuôi dưỡng một ngành công nghiệp có khả năng sản xuất các hệ thống tiên tiến như tàu ngầm và máy bay chiến đấu.

Theo các cuộc trao đổi của Reuters với quan chức Nhật và các nhà ngoại giao tại Tokyo, quân đội Ba Lan và hải quân Philippines nằm trong số khách hàng tiềm năng. Các nhà thầu quốc phòng như Toshiba và Mitsubishi Electric đang tuyển thêm nhân sự và mở rộng năng lực để tận dụng nhu cầu gia tăng, theo chia sẻ từ lãnh đạo doanh nghiệp.

Một trong những thương vụ đầu tiên nhiều khả năng được Chính phủ của bà Takaichi phê duyệt là xuất khẩu các tàu hộ vệ đã qua sử dụng cho Philippines – quốc gia đang vướng vào căng thẳng trên biển với Bắc Kinh. 

Đồng minh tìm cách giảm phụ thuộc vào Mỹ

Ông Mariusz Boguszewski, phó trưởng phái đoàn tại Đại sứ quán Ba Lan ở Nhật Bản, nhận định Warsaw và Tokyo có thể bổ trợ lẫn nhau để lấp đầy những khoảng trống trong kho vũ khí, hợp tác trong các lĩnh vực như chống máy bay không người lái và tác chiến điện tử.

“Có những điểm nghẽn mà chúng tôi có thể vượt qua khi có Nhật Bản tham gia”, ông nói, song không nêu chi tiết các thỏa thuận cụ thể. Năm ngoái, WB Group – một trong những tập đoàn quốc phòng tư nhân lớn nhất châu Âu – đã ký thỏa thuận sơ bộ về máy bay không người lái với hãng chế tạo máy bay Nhật Bản ShinMaywa.

Ba nhà ngoại giao châu Âu khác cho rằng việc Tokyo nới lỏng quy định là cơ hội để giảm sự phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung vũ khí từ Mỹ – vốn đang bị căng thẳng bởi các cuộc xung đột. Sự khó đoán của ông Trump, như tuyên bố rút khỏi NATO hay ý tưởng kiểm soát Greenland, cũng thúc đẩy các nước đa dạng hóa nguồn cung.

Ông Masahiko Arai, phó Chủ tịch cấp cao mảng quốc phòng của Mitsubishi Electric, chia sẻ: “Các đề nghị hợp tác đang đến từ khắp nơi”. Doanh nghiệp này đã tăng tuyển dụng tại London và Singapore để hỗ trợ hoạt động xuất khẩu.

Việc cải tổ chính sách xuất khẩu của Tokyo trước đó từng được nhiều chính quyền Mỹ, bao gồm cả thời ông Trump, khuyến khích nhằm thúc đẩy các đồng minh đóng góp nhiều hơn cho an ninh tập thể.

Thoát khỏi “khoảng lặng” hậu Thế chiến II

Mỹ từ lâu đã thống trị chuỗi cung ứng vũ khí toàn cầu. Theo báo cáo tháng 3 của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, Washington chiếm 95% lượng nhập khẩu quốc phòng của Nhật, 85% của Australia và Anh, cùng 77% của Saudi Arabia trong giai đoạn 2021 – 2025.

Tuy nhiên, chương trình bán vũ khí quân sự cho nước ngoài của Mỹ thường bị chỉ trích vì giao hàng chậm, chi phí tăng và kiểm soát chặt công nghệ quốc phòng – những yếu tố gây không ít bất mãn.

Một mục tiêu của việc sửa đổi quy định tại Nhật là xây dựng chuỗi cung ứng quốc phòng tại châu Á không phụ thuộc vào Mỹ, theo một quan chức đảng cầm quyền tham gia soạn thảo chính sách an ninh.

Hàn Quốc – quốc gia láng giềng – được xem là hình mẫu. Sau 5 năm tăng trưởng ổn định, dữ liệu của SIPRI cho thấy nước này đã vươn lên thành nhà cung cấp vũ khí lớn nhất cho Ba Lan và Philippines sau nhiều năm tăng trưởng ổn định.

Tuy vậy, tiềm năng của Nhật Bản – nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới – còn lớn hơn. Dù vẫn chịu một số hạn chế, ngành công nghiệp quốc phòng nước này hiện tương đương Hàn Quốc, Đức, Italy và Israel, và gần gấp đôi Ấn Độ, dựa trên doanh thu của các nhà thầu hàng đầu năm 2024. 

Andrew Koch, nhà sáng lập hãng tư vấn quốc phòng Nexus Pacific tại Tokyo, nhận xét: “Thẳng thắn mà nói, Nhật Bản đã ở trong ‘vùng chờ’ kể từ sau Thế chiến II. Nhưng việc nước này dần quay trở lại trung tâm chính trị toàn cầu là điều tất yếu".