Tăng trưởng sản lượng nhưng giá trị chưa tương xứng

Trong nhiều năm qua, cà phê tiếp tục là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Riêng 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu cà phê đạt khoảng 810.000 tấn, tăng 15,8% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, kim ngạch xuất khẩu chỉ đạt 3,69 tỷ USD, giảm 7%, cho thấy nghịch lý tăng sản lượng nhưng giảm giá trị.

Theo Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, giá xuất khẩu bình quân hiện chỉ còn khoảng 4.556 USD/tấn, thấp hơn đáng kể so với cùng kỳ năm trước. Đây là hệ quả của tình trạng dư cung trên thị trường toàn cầu, đặc biệt ở phân khúc Robusta – mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.

Khi nguồn cung vượt cầu, giá cà phê giảm mạnh khiến các quốc gia xuất khẩu nguyên liệu thô chịu tác động trực tiếp. Thực tế này phản ánh rõ điểm yếu cố hữu của ngành cà phê Việt Nam khi vẫn phụ thuộc lớn vào xuất khẩu cà phê nhân.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, hiện hơn 85% lượng cà phê xuất khẩu của Việt Nam vẫn là cà phê nhân thô. Giá trị gia tăng thấp khiến ngành dễ tổn thương trước những biến động của thị trường thế giới.

Không chỉ phụ thuộc vào giá, cơ cấu thị trường xuất khẩu cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Dù đã mở rộng sang nhiều quốc gia, xuất khẩu cà phê Việt Nam vẫn tập trung lớn vào các thị trường truyền thống như châu Âu. Điều này khiến ngành đối mặt rủi ro lớn khi các thị trường này siết chặt tiêu chuẩn về môi trường, truy xuất nguồn gốc hoặc suy giảm nhu cầu tiêu thụ.

Ngoài ra, thương hiệu cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế vẫn chưa được định vị rõ ràng. Dù là nước xuất khẩu Robusta hàng đầu thế giới, phần lớn sản phẩm của Việt Nam vẫn đóng vai trò nguyên liệu cho các hãng rang xay nước ngoài, chưa tạo dựng được thương hiệu mạnh mang bản sắc riêng. 

Ở khâu sản xuất, mô hình canh tác nhỏ lẻ, thiếu liên kết chuỗi cũng đang làm giảm sức cạnh tranh của ngành. Phần lớn nông hộ sản xuất manh mún, chưa có sự gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, dẫn đến khó kiểm soát chất lượng đồng đều.

Chế biến sâu và “xanh hóa” là hướng đi bắt buộc

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải thay đổi mô hình tăng trưởng. Thay vì chỉ tập trung mở rộng sản lượng, ngành cần chuyển sang nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

Theo các chuyên gia, đẩy mạnh chế biến sâu là giải pháp căn cơ để nâng giá trị xuất khẩu. Hiện tỷ lệ cà phê chế biến như rang xay, hòa tan của Việt Nam vẫn còn khá khiêm tốn so với tiềm năng. Trong khi đó, các sản phẩm chế biến có thể mang lại giá trị cao hơn nhiều lần so với xuất khẩu cà phê nhân thô.

Bên cạnh đó, phát triển cà phê đặc sản (specialty coffee) được xem là hướng đi chiến lược giúp nâng tầm thương hiệu cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Song song với nâng cao chất lượng sản phẩm, “xanh hóa” sản xuất cũng đang trở thành yêu cầu bắt buộc. Các thị trường nhập khẩu lớn, đặc biệt là Liên minh châu Âu (EU), ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về phát thải carbon, bảo vệ môi trường và truy xuất nguồn gốc.

Nếu không đáp ứng được các yêu cầu mới, nguy cơ mất thị trường xuất khẩu là rất rõ ràng. Vì vậy, chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững không chỉ là yêu cầu từ thị trường mà còn là điều kiện để ngành cà phê phát triển lâu dài.

Cần tái cấu trúc toàn diện ngành cà phê

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, ngành cà phê cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân.

Trong đó, Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế hỗ trợ tín dụng xanh, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ chế biến sâu, xây dựng vùng nguyên liệu bền vững và phát triển logistics cho ngành cà phê.

Doanh nghiệp cần đóng vai trò dẫn dắt chuỗi liên kết, tăng cường hợp tác với nông dân nhằm kiểm soát chất lượng và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc.

Về phía người sản xuất, nông dân cần thay đổi tư duy canh tác, chuyển từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng, tiêu chuẩn và hiệu quả dài hạn.

Bên cạnh đó, xây dựng thương hiệu quốc gia cho cà phê Việt Nam cũng là nhiệm vụ cấp thiết. Một thương hiệu mạnh không chỉ giúp nâng giá trị sản phẩm mà còn góp phần khẳng định vị thế của cà phê Việt trên thị trường toàn cầu.

Ngành cà phê Việt Nam đang ở giai đoạn bản lề của quá trình chuyển đổi. Những con số tăng trưởng về sản lượng không còn đủ để phản ánh sức mạnh thực sự của ngành trong bối cảnh thị trường thế giới biến động mạnh và yêu cầu ngày càng cao.

Muốn phát triển bền vững, ngành cà phê không thể tiếp tục phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô và lợi thế giá rẻ. Chỉ có con đường nâng cao giá trị gia tăng, phát triển xanh, đẩy mạnh chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia mới giúp cà phê Việt Nam thoát khỏi “bẫy xuất thô”, nâng cao năng lực cạnh tranh và vươn lên vị thế xứng tầm trên thị trường quốc tế.