Theo báo Cao Bằng, giống vừng cổ Ngà hoóc hiện đang được canh tác rải rác tại nhiều địa phương như Quảng Uyên, Hòa An, Hà Quảng hay Phục Hòa. Khác biệt rõ rệt với những giống vừng thông thường chuộng vùng đất thấp, Ngà hoóc chỉ sinh trưởng trên các sườn núi, sườn đồi cao hoặc nương rẫy sở hữu khí hậu mát mẻ. Thời vụ gieo trồng bắt đầu từ khoảng tháng 4 đến tháng 5 âm lịch trên những khoảnh nương sau khi người dân phát dọn và đốt thực bì lấy tro làm phân bón tự nhiên.

Trải qua chuỗi ngày dài sinh trưởng hòa quyện cùng sương gió đại ngàn, đến khoảng tháng 10 và tháng 11 âm lịch, cây vừng mới bước vào vụ mùa thu hoạch. Toàn bộ quá trình phát triển diễn ra tự nhiên, tuyệt đối không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Phương thức canh tác truyền thống này giúp bảo vệ hệ sinh thái đất đai, đồng thời kiến tạo nên sản phẩm sạch mang đậm hương vị nguyên bản của núi rừng.

Quan sát thực tế cho thấy hạt Ngà hoóc sở hữu hình dáng độc đáo, khác biệt hoàn toàn so với các loại vừng phổ biến. Nếu vừng đại trà có hình bầu dục và khá dẹt, thì hạt Ngà hoóc lại nhỏ, tròn mẩy với lớp vỏ ngoài mỏng tang. Khi rang lên trên bếp lửa hồng, hạt tỏa ra mùi thơm ngậy đặc trưng, lúc thưởng thức mang lại cảm giác mềm mịn và béo đậm đà chứ không hề bị khô xác như nhiều giống vừng khác.

Theo các chuyên gia dinh dưỡng và tài liệu nghiên cứu, kết quả định tính thành phần hóa học cho thấy hạt Ngà hoóc chứa đựng một kho tàng hoạt chất quý giá. Cụ thể, sản phẩm dồi dào chất béo, carotenoid, tinh dầu, flavonoid, alcaloid, acid hữu cơ, triterpenoid thủy phân cùng các chất khử tự nhiên. Điểm đắt giá nhất chính là hàm lượng dầu cao cùng trữ lượng axit béo Omega-3 vượt trội, góp phần hỗ trợ phát triển trí não, bảo vệ tim mạch, chống viêm và làm đẹp da.

Chính nhờ thời gian sinh trưởng dài ngày, hấp thu trọn vẹn tinh hoa đất trời trong nhiều tháng liền, hạt vừng đạt được độ béo sâu và giàu dưỡng chất hơn hẳn các giống vừng ngắn ngày. Đối với cộng đồng người dân Cao Bằng, Ngà hoóc từ lâu đã vượt qua ranh giới của một loại lương thực thông thường để hiện diện trang trọng trong mọi dịp lễ tết, cưới hỏi hay những bữa cơm sum họp gia đình.

Nổi bật nhất trong số các món ăn chế biến từ nguyên liệu này phải kể đến xôi Ngà hoóc truyền thống. Hạt nếp nương dẻo thơm sau khi đồ chín còn nóng hổi được trộn đều cùng vừng rang giã nhuyễn, tạo nên hương vị béo ngậy khó quên. Bên cạnh đó, người dân còn chế biến thành muối vừng đậm đà, kẹo lạc thơm giòn hay làm phần nhân đặc sắc cho bánh khảo. Thậm chí, nét thú vị của Ngà hoóc là có thể ăn sống trực tiếp, giúp cảm nhận trọn vẹn vị ngọt bùi tự nhiên trong từng hạt mềm béo.

Do diện tích gieo trồng còn hạn chế, thời gian sinh trưởng kéo dài và năng suất thấp, Ngà hoóc hiện vẫn chưa thể sản xuất đại trà. Phần lớn sản lượng thu hoạch được người dân giữ lại dùng trong gia đình hoặc làm món quà biếu quý giá dành tặng người thân. Sự khan hiếm tự nhiên ấy càng làm tăng thêm giá trị độc bản của loại nông sản xứ núi. Giá trị của giống vừng cổ không chỉ nằm ở hương vị thơm ngon hay bảng thành phần dưỡng chất vàng, mà còn ở tri thức bản địa cùng câu chuyện văn hóa được trao truyền qua thời gian.

Trong xu thế phát triển du lịch gắn liền với trải nghiệm văn hóa bản địa, Ngà hoóc hoàn toàn có tiềm năng vươn lên trở thành sản phẩm OCOP chủ lực, là món quà du lịch mang dấu ấn riêng của miền non nước Cao Bằng. Việc đầu tư phát triển bền vững cho những sản vật bản địa như Ngà hoóc chính là chìa khóa quan trọng để bảo tồn hệ sinh thái, đồng thời quảng bá mạnh mẽ hình ảnh đất và người Cao Bằng. Nơi đó, mỗi hạt vừng nhỏ bé đều thì thầm kể câu chuyện về sức sống bền bỉ và niềm tự hào của cộng đồng các dân tộc vùng cao.