Đổi mới tư duy: nghiên cứu phải gắn liền với thương mại hóa 

Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong giai đoạn 2021-2025, toàn ngành đã triển khai hơn 1.200 nhiệm vụ KHCN; công nhận 461 giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản và lâm nghiệp; cấp 34 bằng độc quyền sáng chế và 19 giải pháp hữu ích. Nhiều kết quả khi ứng dụng vào thực tiễn đã giúp tăng hiệu quả kinh tế khoảng 30%. Tuy nhiên, một thực tế kéo dài nhiều năm qua là không ít nghiên cứu vẫn còn khoảng cách quá xa với thị trường, thiếu tính liên kết cùng doanh nghiệp và chưa hình thành được các chuỗi sản phẩm quy mô lớn.

Nhìn nhận về điểm yếu này, cố GS.TS Võ Tòng Xuân, chuyên gia nông nghiệp, Anh hùng Lao động từng nêu rõ quan điểm: "Nhà khoa học phải xuống đồng ruộng, xuống nhà máy, hiểu doanh nghiệp và hiểu nông dân cần gì. Làm khoa học không thể chỉ để công bố hay cất trong ngăn kéo". Theo ông, nếu nghiên cứu không gắn với nhu cầu thực tế của sản xuất thì rất khó tạo ra giá trị kinh tế.

Đồng quan điểm về việc thay đổi cơ chế để thúc đẩy thương mại hóa, TS Lê Xuân Định, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh rằng đổi mới sáng tạo chỉ thực sự tạo ra tăng trưởng khi doanh nghiệp trở thành trung tâm của hệ sinh thái: "Không thể quản lý khoa học công nghệ bằng tư duy hành chính truyền thống. Khoa học phải được vận hành theo cơ chế thị trường và chấp nhận rủi ro đổi mới sáng tạo". Việc đánh giá hiệu quả nghiên cứu trong thời gian tới cần dựa vào khả năng tạo doanh thu, nâng cao năng suất thay vì chỉ đếm số lượng đề tài.

Đón đầu xu hướng này, nhiều doanh nghiệp nông nghiệp lớn đã mạnh tay đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) hay tự động hóa. Từ các cảm biến giám sát môi trường ao nuôi thủy sản đến hệ thống drone tưới tiêu chính xác, công nghệ đang trực tiếp tiết giảm chi phí và đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường xuất khẩu.

Đưa phòng thí nghiệm ra đồng ruộng và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Tại "Hội nghị Tháng Khoa học và Công nghệ VNUA 2026" diễn ra vào chiều 26/5, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã thể hiện rõ nét khát vọng tiên phong trong việc kiến tạo giá trị thực tiễn. Với bình quân 285 đề tài, dự án KHCN mỗi năm trong giai đoạn 2021-2025, Học viện đang tiếp cận và làm chủ những công nghệ lõi như chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9, vaccine, chế phẩm sinh học hay nông nghiệp tuần hoàn. Không dừng lại ở đó, Học viện còn sở hữu hệ thống Phòng thí nghiệm Trung tâm KH&CNTP đạt chuẩn ISO 17025:2017 (số hiệu Vilas 1234), đủ năng lực cung cấp các dịch vụ phân tích chất lượng phục vụ trực tiếp cho doanh nghiệp và xã hội.

Phát biểu tại sự kiện, GS.TS Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam khẳng định mạnh mẽ sự chuyển dịch từ tư duy hàn lâm sang thực tiễn: "Kết quả cuối cùng của nghiên cứu không phải là báo cáo nghiệm thu mà phải là sản phẩm được thị trường chấp nhận, được doanh nghiệp sử dụng và mang lại giá trị gia tăng cho người nông dân".

Theo Giáo sư, các trường đại học hiện nay phải là trung tâm sáng tạo tri thức và phát triển công nghệ có vai trò dẫn dắt. "Chúng ta không thể đi sau mãi trong công nghệ. Chúng ta không thể chỉ gia công tri thức. Và chúng ta càng không thể chỉ nghiên cứu để cất trong ngăn kéo", bà Lan nhấn mạnh.

Để làm được điều này, Học viện đang định hướng hoạt động KHCN theo các "bài toán lớn" của quốc gia, thúc đẩy mô hình liên kết Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp và phát triển các doanh nghiệp spin-off công nghệ cao. Sự thay đổi không chỉ ở cấp quản lý mà lan tỏa sâu rộng tới các nhóm nghiên cứu. Điển hình như chia sẻ của PGS.TS Trương Đình Hoài, Trưởng nhóm nghiên cứu bệnh Thủy sản: nhóm của ông không chỉ làm việc trong phòng thí nghiệm mà còn mang tri thức trực tiếp tới các vùng nuôi để hỗ trợ nông dân xử lý bệnh tôm, từ đó hoàn thiện cả sản phẩm thực tế lẫn giáo trình giảng dạy.

Tháo gỡ điểm nghẽn để dẫn dắt chuỗi giá trị nông nghiệp xanh

Áp lực từ biến đổi khí hậu, phát thải carbon và rào cản xanh toàn cầu đòi hỏi KHCN phải trở thành "vũ khí" cốt lõi. Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhận định, Việt Nam không thể tiếp tục tăng trưởng nông nghiệp bằng khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ. "Khoa học công nghệ phải tạo ra giống mới, công nghệ mới và quy trình sản xuất mới để giảm chi phí, nâng chất lượng và đáp ứng yêu cầu thị trường quốc tế", ông Tiến chia sẻ.

Tuy nhiên, để bước chuyển mình từ "làm đề tài" sang "tạo sản phẩm" thực sự bứt phá, các chuyên gia đều nhất trí phải tháo gỡ nhanh chóng những điểm nghẽn về cơ chế tài chính phức tạp, cũng như cởi trói quy định về quyền sở hữu trí tuệ nhằm thu hút doanh nghiệp tham gia sâu hơn. GS.TS Nguyễn Lân Hùng, Tổng Thư ký Hội Các ngành sinh học Việt Nam đúc kết một cách thực tế: "Nông dân cần công nghệ dễ làm, dễ áp dụng và có hiệu quả kinh tế ngay. Nếu công nghệ quá xa thực tế thì rất khó nhân rộng".

Nghiên cứu khoa học chưa bao giờ là con đường trải hoa hồng. Như lời chia sẻ đầy tâm huyết của GS.TS Nguyễn Thị Lan gửi gắm tới các nhà khoa học trẻ: "Nghiên cứu khoa học là con đường đầy gian khó, đòi hỏi sự kiên trì, bền bỉ và cả những hy sinh thầm lặng của những con người dám dấn thân đi trên con đường đầy chông gai, thử thách đó. Nhưng đây cũng là con đường cao quý nhất để phụng sự đất nước bằng tri thức và sự sáng tạo".

Khi các nút thắt cơ chế được tháo bỏ, sự đồng hành giữa nhà khoa học và thị trường ngày càng chặt chẽ, KHCN chắc chắn sẽ là động lực dẫn dắt chuỗi giá trị. Bởi suy cho cùng: "Chúng ta không thể chỉ nghiên cứu để cất trong ngăn kéo. Khoa học công nghệ hôm nay phải đi tới sản phẩm, đi tới doanh nghiệp, đi tới hợp tác xã, đi tới đồng ruộng, nhà máy và đời sống của người dân. Đó cũng chính là con đường mà Học viện đang kiên trì theo đuổi trong suốt những năm vừa qua", và đó cũng chính là tương lai phát triển bền vững của thương hiệu nông sản Việt Nam trên bản đồ quốc tế.