Hoàn thiện cơ chế giá chi phí tránh được, đòn bẩy cho năng lượng tái tạo nhỏ

Trong nỗ lực thúc đẩy chuyển dịch năng lượng xanh, Thông tư 20 của Bộ Công Thương đã mang đến những điều chỉnh quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế tài chính cho các nhà máy năng lượng tái tạo quy mô nhỏ (công suất ≤ 30MW). Trọng tâm của văn bản này là việc chuẩn hóa khái niệm và phương thức tính toán "Biểu giá chi phí tránh được" – một công cụ kinh tế then chốt giúp khuyến khích đầu tư vào nguồn điện sạch.

Về bản chất, giá chi phí tránh được là mức giá được xác định dựa trên chi phí mà hệ thống điện quốc gia tiết kiệm được khi mua 1kWh từ các nguồn năng lượng tái tạo (như thủy điện nhỏ, gió, mặt trời) thay vì phải huy động từ các nguồn nhiệt điện có giá thành đắt đỏ nhất. Cơ chế này không chỉ giúp tối ưu hóa chi phí vận hành hệ thống mà còn đóng góp trực tiếp vào mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính.

Điểm mới mang tính đột phá của Thông tư là việc định nghĩa lại khái niệm mùa mưa và mùa khô dựa trên đặc thù khí hậu của từng vùng miền. Cụ thể, mùa mưa tại miền Bắc kéo dài từ 01/7 đến 31/10; miền Trung từ 15/8 đến 15/12 và miền Nam từ 01/8 đến 01/12. Sự phân định chi tiết này, kết hợp với việc xác định ranh giới các miền theo thực tế điều độ hệ thống điện thay vì địa giới hành chính, tạo ra cơ sở khoa học và minh bạch để tính toán mức giá chính xác cho từng thời điểm trong năm.

Bên cạnh đó, Thông tư cũng chú trọng đến tính bền vững của các dự án thông qua việc quy định thời hạn Hợp đồng mua bán điện (PPA) lên đến 20 năm kể từ ngày vận hành thương mại. Quy định này thiết lập một hành lang pháp lý dài hạn, giúp nhà đầu tư yên tâm về khả năng thu hồi vốn và phù hợp với vòng đời kinh tế của các thiết bị năng lượng tái tạo.

Đáng chú ý, điều khoản chuyển tiếp tại Thông tư 20 thể hiện sự linh hoạt và tôn trọng cam kết khi cho phép các dự án đã ký hợp đồng trước đó tiếp tục áp dụng biểu giá theo khu vực đã xác định. Ngay cả khi có sự thay đổi về địa giới hành chính, tính ổn định của hợp đồng vẫn được bảo đảm. Đây được xem là tín hiệu tích cực, củng cố niềm tin cho thị trường và tạo động lực mạnh mẽ để các thành phần kinh tế tham gia phát triển nguồn điện năng lượng tái tạo tại Việt Nam trong giai đoạn tới.

Tối ưu hóa phương pháp tính giá điện, tạo quyền lựa chọn cho nhà đầu tư

Tiếp nối các nỗ lực minh bạch hóa thị trường điện, Thông tư 20 của Bộ Công Thương đã cụ thể hóa phương pháp tính toán biểu giá chi phí tránh được, đồng thời mở ra quyền tự quyết linh hoạt cho các chủ đầu tư dự án năng lượng tái tạo quy mô nhỏ. Đây là bước đi quan trọng nhằm phản ánh đúng giá trị kinh tế thực tế và khuyến khích phân bổ nguồn điện hợp lý theo vùng miền.

Một trong những điểm mới đáng lưu ý là quyền lựa chọn cơ chế vận hành cho các dự án có sự thay đổi về tiêu chí quy mô công suất. Chủ đầu tư có thể tiếp tục áp dụng biểu giá chi phí tránh được hoặc chuyển sang tham gia thị trường điện. Tuy nhiên, quy định cũng nhấn mạnh tính nhất quán: một khi đã lựa chọn thị trường điện, nhà máy sẽ không được quay lại áp dụng cơ chế giá chi phí tránh được. Ngoài ra, để bảo vệ nhà đầu tư trước rủi ro thiên tai hay sự cố bất khả kháng, các bên có thể thỏa thuận gia hạn hợp đồng nhưng tổng thời hạn không vượt quá ngưỡng 20 năm.

Về mặt kỹ thuật, công thức tính toán biểu giá chi phí tránh được hiện nay đã được chuẩn hóa qua ba cấu phần cốt lõi:

Thứ nhất, giá điện năng được xác định dựa trên chi phí nhiên liệu trung bình của các nhà máy nhiệt điện có chi phí biến đổi cao nhất trong hệ thống. Mức giá này được điều chỉnh linh hoạt theo biến động giá nhiên liệu thực tế và tính trung bình theo năm. Đặc biệt, cơ chế giá điện năng dư bằng 50% giá giờ thấp điểm mùa mưa được thiết lập nhằm thúc đẩy việc tối ưu hóa vận hành hệ thống vào những thời điểm nguồn cung dồi dào.

Thứ hai, tổn thất truyền tải được tính toán riêng biệt cho từng miền với cơ chế "thưởng - phạt" dựa trên vị trí kết nối và chiều luồng công suất trên đường dây 500kV. Quy định này buộc các chủ đầu tư phải tính toán kỹ lưỡng vị trí đấu nối, từ đó giảm thiểu hao hụt năng lượng quốc gia.

Thứ ba, giá công suất tránh được lấy nhà máy nhiệt điện chu trình hỗn hợp (CCGT) làm chuẩn thay thế. Các thông số đầu vào bao gồm suất đầu tư, chi phí vận hành (O&M), cơ cấu vốn, lãi suất và hệ số chiết khấu tối đa 10%. Sau khi điều chỉnh theo hệ số tổn thất, giá công suất sẽ được ấn định dựa trên số giờ cao điểm của mùa khô.

Sự chi tiết trong phương pháp tính toán này không chỉ tạo ra khung pháp lý ổn định cho các dự án hiện hữu mà còn là "kim chỉ nam" cho những khoản đầu tư mới, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển năng lượng bền vững của Việt Nam.