Khủng hoảng kép tại châu Phi khi bạo lực cản trở công tác dập dịch

Đợt bùng phát dịch Ebola lần này do chủng virus Bundibugyo hiếm gặp gây ra – một biến thể mà y học thế giới hiện chưa có vaccine phòng ngừa hay phương pháp điều trị đặc hiệu. Tính đến cuối tháng 5/2026, tâm dịch tại tỉnh Ituri (phía Đông Bắc DRC) đã ghi nhận hơn 900 trường hợp nghi nhiễm, trong đó có hơn 100 ca xác nhận dương tính và 220 ca tử vong. Đáng lo ngại hơn, virus đã lan sang các tỉnh lân cận cách ổ dịch ban đầu tới 200 km và vượt biên giới sang Uganda, nơi vừa xác nhận thêm các nhân viên y tế tại thủ đô Kampala mắc bệnh.

Tại phiên họp báo cáo cấp Bộ trưởng trực tuyến, Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus – Tổng giám đốc WHO – lo ngại quy mô thực tế còn lớn hơn nhiều so với thống kê và nhận định lực lượng y tế đang phải "đuổi theo tình hình". Nhằm ngăn chặn thảm họa diện rộng, WHO cùng Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh (CDC) châu Phi đã kêu gọi khoản viện trợ khẩn cấp hơn 314 triệu USD.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất đối với công tác dập dịch tại DRC hiện nay không chỉ là rào cản y tế mà còn là tình trạng bất ổn an ninh và xung đột sắc tộc kéo dài. Tình trạng bạo lực đang leo thang nghiêm trọng khi người dân liên tiếp tấn công các cơ sở y tế:

Đốt phá lều cách ly: Một nhóm người lạ mặt đã phóng hỏa khu lều cách ly của tổ chức Bác sĩ Không biên giới (MSF) tại Bệnh viện Đa khoa Tuyến trên Mongbwalu, khiến 18 bệnh nhân nghi nhiễm tháo chạy và hiện mất dấu vết.

Tấn công bệnh viện giành thi thể: Đám đông quá khích mang theo vũ khí tấn công Bệnh viện Đa khoa Mongbwalu và trung tâm điều trị ở Rwampara nhằm áp lực buộc nhân viên y tế bàn giao thi thể người thân.

Nguyên nhân của những xung đột này xuất phát từ tập tục mai táng truyền thống (tự tắm rửa và chạm vào người chết), vốn là yếu tố cốt lõi khiến mầm bệnh phát tán mạnh trong cộng đồng. Để kiểm soát nguồn lây, chính quyền buộc phải trực tiếp chôn cất nạn nhân và ban hành lệnh cấm các buổi thức canh, tụ tập quá 50 người, dẫn đến sự phản kháng từ người dân bản địa.

Cơ chế lây truyền nguy hiểm của chủng virus chủng Bundibugyo

Theo các nghiên cứu dịch tễ, virus Ebola chủng Bundibugyo có nguồn gốc từ vật chủ tự nhiên là dơi ăn quả rồi lây sang người. Bệnh có thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2 đến 21 ngày với các triệu chứng khởi phát đột ngột như sốt, uể oải, đau cơ, sau đó nhanh chóng tiến triển nặng thành nôn mửa, tiêu chảy, suy gan, suy thận, xuất huyết nặng và suy đa cơ quan dẫn đến tử vong.

Virus lây lan mạnh mẽ thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc các dịch cơ thể của người nhiễm qua da trầy xước hoặc niêm mạc. Do hệ thống y tế tại khu vực Trung và Đông Phi còn nhiều hạn chế, kết hợp với dòng di dân phức tạp, nguy cơ dịch Ebola bùng phát thành đại dịch toàn cầu đang ở mức báo động.

Dù đến nay Việt Nam chưa ghi nhận bất kỳ ca mắc Ebola nào, Bộ Y tế đã chủ động phát đi cảnh báo và chính thức ban hành Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do virus Ebola phiên bản năm 2026. Đây là bước đi chiến lược, cập nhật toàn diện so với phác đồ năm 2014, khẳng định năng lực hội nhập và sự sẵn sàng của ngành y tế nước nhà trước các thách thức toàn cầu.

Những điểm cập nhật quan trọng trong Hướng dẫn năm 2026 bao gồm:

Bổ sung chủng virus mới: Cập nhật thêm 6 chủng virus Ebola mới, bao gồm chủng Bombali ebolavirus (phát hiện năm 2018). Phác đồ nhấn mạnh loài Zaire hiện là loài duy nhất có vaccine phòng ngừa Ervebo (được FDA và WHO phê duyệt năm 2019) và thuốc điều trị đặc hiệu.

Tiêu chuẩn hóa chẩn đoán: Lượng hóa chi tiết tiêu chuẩn ca nghi ngờ với yêu cầu bắt buộc có sốt từ 38 độ C, đi kèm ít nhất một triệu chứng đặc hiệu và có yếu tố dịch tễ di chuyển từ vùng dịch trong vòng 21 ngày.

Ứng dụng kỹ thuật xét nghiệm hiện đại: Bổ sung các phương pháp test nhanh kháng nguyên/kháng thể để sàng lọc, xác định kỹ thuật RT-PCR là "tiêu chuẩn vàng" và đưa phương pháp giải trình tự gene vào quy trình giám sát.

Phác đồ điều trị tối ưu: Bổ sung các liệu pháp hỗ trợ dinh dưỡng, tâm lý cho người bệnh; lưu ý theo dõi đặc biệt nhóm đối tượng nguy cơ cao (người cao tuổi, trẻ em, người suy giảm miễn dịch). Đồng thời, đưa hai kháng thể đơn dòng INMAZEB và EBANGA vào điều trị cho chủng Zaire.

Kiểm soát nghiêm ngặt sau phơi nhiễm: Người tiếp xúc gần bị cấm hiến máu, mô, tạng, tinh dịch hoặc cho con bú trong vòng 21 ngày. Bệnh nhân sau khi xuất viện phải được thông báo về CDC địa phương để tiếp tục quản lý. Đối với các trường hợp tử vong, bắt buộc phải hỏa táng theo Thông tư số 21/2021/TT-BYT để triệt tiêu nguồn lây.

Bộ Y tế khuyến cáo người dân không nên hoang mang nhưng cần nâng cao cảnh giác. Những người trở về từ các vùng có dịch tại châu Phi cần chủ động tự cách ly và theo dõi sức khỏe nghiêm ngặt trong vòng 21 ngày. Các Sở Y tế và bệnh viện trên toàn quốc hiện đang khẩn trương tổ chức tập huấn, chuẩn bị sẵn sàng các phương án ứng phó, quyết không để bị động trước làn sóng dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm từ thế giới.