Việt Nam từ lâu đã xác lập vị thế là quốc gia xuất khẩu hạt điều nhân đứng đầu thế giới, đưa sản phẩm hiện diện trên kệ hàng của hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, đằng sau vị thế dẫn đầu này là một thực tế mang tính sống còn đối với toàn ngành khi năng lực chế biến công nghiệp nội địa vượt xa khả năng tự cung ứng của các vùng trồng trong nước. Để duy trì guồng quay liên tục của hệ thống nhà máy, các doanh nghiệp buộc phải tìm kiếm nguồn hàng khổng lồ từ bên ngoài, biến Việt Nam thành điểm tập kết điều thô lớn của thế giới.

Số liệu thống kê từ cơ quan hải quan cho thấy trong 8 tháng đầu năm, các doanh nghiệp Việt Nam đã nhập khẩu hơn 2,1 triệu tấn hạt điều thô với tổng giá trị hơn 3,5 tỷ USD. Mặc dù khối lượng giảm nhẹ 2% so với cùng kỳ năm trước, giá trị kim ngạch lại tăng gần 6% do mặt bằng giá nguyên liệu trên thị trường quốc tế có xu hướng tăng cao.

Trong cơ cấu các nhà cung cấp, Campuchia đang khẳng định vai trò đối tác lớn nhất khi chiếm gần một nửa tổng sản lượng nhập khẩu của nước ta. Chỉ trong 8 tháng, Việt Nam đã nhập về hơn 1 triệu tấn điều thô từ quốc gia láng giềng, tương đương giá trị hơn 1,76 tỷ USD. Con số này đánh dấu mức tăng trưởng 8% về lượng và tăng tới 25% về giá trị so với cùng kỳ. Đáng chú ý, mức giá nhập khẩu bình quân từ thị trường này đạt 1.743 USD mỗi tấn, tăng 15% và cao hơn hẳn mức giá nhập từ các thị trường truyền thống khác như Bờ Biển Ngà hay Tanzania.

Việc Campuchia xuất khẩu ồ ạt hạt điều thô sang Việt Nam phản ánh rõ khoảng cách giữa năng lực gieo trồng và hạ tầng công nghiệp sau thu hoạch của quốc gia này. Hiện nay, diện tích canh tác điều của Campuchia đã mở rộng lên khoảng 700.000 ha, trong đó có 580.000 ha đang trong giai đoạn cho thu hoạch ổn định, cung cấp sản lượng từ 800.000 đến 1.000.000 tấn hạt thô mỗi năm.

Dù sở hữu nguồn nông sản dồi dào, Campuchia lại đối mặt với bài toán thiếu hụt cơ sở lưu trữ và công nghệ chế biến sâu. Toàn quốc hiện chỉ có 52 cơ sở chế biến, trong đó phần lớn là các cơ sở quy mô nhỏ hoặc hộ gia đình hoạt động theo tính chất thời vụ, chỉ có 6 doanh nghiệp đạt quy mô vừa. Việc chưa thể tự chủ khâu hoàn thiện sản phẩm cuối cùng buộc quốc gia này phải bán thô phần lớn sản lượng sang các nước láng giềng, chấp nhận để phần giá trị gia tăng lớn nhất chảy vào chuỗi chế biến của Việt Nam.

Vị trí địa lý liền kề mang lại lợi thế cạnh tranh vượt trội cho dòng điều Campuchia khi vận chuyển về các nhà máy chế biến tại vùng Đông Nam Bộ. Thời gian vận chuyển đường bộ ngắn giúp hạt điều giữ được chất lượng tốt hơn, giảm thiểu nguy cơ ẩm mốc so với nguồn hàng đi đường biển hàng tháng trời từ châu Phi. Bên cạnh đó, các cơ chế tạo thuận lợi thương mại song phương và chính sách ưu đãi thuế quan giai đoạn 2025-2026 tiếp tục tạo hành lang thông thoáng để dòng nguyên liệu này đổ mạnh về nước.

Tuy vậy, việc phụ thuộc quá lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu cũng đặt ngành điều Việt Nam trước những rủi ro tiềm ẩn về an ninh sản xuất. Khi các quốc gia xuất khẩu thô như Campuchia từng bước thu hút đầu tư để xây dựng nhà máy chế biến nội địa nhằm giữ lại giá trị thặng dư, cuộc cạnh tranh thu mua nguyên liệu sẽ ngày càng khốc liệt. Để bảo vệ ngôi vương xuất khẩu bền vững, các doanh nghiệp chế biến trong nước không chỉ dừng lại ở vai trò người mua hàng thuần túy, mà cần chủ động tham gia sâu hơn vào các chuỗi liên kết bao tiêu và nâng cao tỷ trọng các sản phẩm chế biến sâu có hàm lượng công nghệ cao.