Trong lịch sử Việt Nam, vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) là một trong những vị anh hùng dân tộc kiệt xuất, người lãnh đạo phong trào Tây Sơn nổi tiếng. Dấu ấn lớn thể hiện tài năng quân sự xuất chúng của ông chính là chiến dịch đại phá 29 vạn quân Thanh vào mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789.

Theo đó, cuối năm 1788, trước tình thế quân Mãn Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy với khoảng 29 vạn quân đã chiếm giữ kinh thành Thăng Long, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ tại Phú Xuân (Huế) đã quyết định lên ngôi hoàng đế rồi tiến quân ra Bắc.

Ông chọn núi Bân (hay còn gọi là Hòn Thiêng, núi Ba Tầng, núi Ba Vành) làm nơi tế cáo trời đất và lên ngôi. Đây vốn là một ngọn núi nhỏ thuộc thôn Tứ Tây xưa, nay thuộc phường An Tây, TP. Huế. Núi cao khoảng 43m, cách Kinh thành Huế khoảng 3km. Khu vực xung quanh giáp núi Ngự Bình ở phía Đông, các làng dân cư ở phía Nam và Tây Bắc.

Theo sử liệu, ngày 25/11 năm Mậu Thân (tức ngày 22/12/1788 Dương lịch), tại đây Nguyễn Huệ đã tế cáo trời đất, chính thức lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung. Sau nghi lễ, ông thống lĩnh quân Tây Sơn, xuất quân thần tốc ra Bắc, mở màn chiến dịch đánh tan lực lượng Mãn Thanh.

Đến nay, trên núi Bân vẫn còn nhiều dấu tích lịch sử như đàn tế Nam Giao thời Tây Sơn. Đặc biệt, trên đỉnh núi, nền đàn tế hình chóp cụt vẫn được nhận diện, bao phủ bởi thảm thực vật. Khu vực trung tâm đỉnh núi hiện có mặt bằng tương đối phẳng, chu vi hơn 50m, được cho là vị trí lõi của đàn tế xưa.

Toàn bộ núi Bân được chia thành ba tầng địa hình, trong đó tầng dưới phủ rừng thông, từ chân núi lên đỉnh có bốn lối đi theo bốn hướng.

Tại khu vực núi Bân, vào ngày 25/11 Âm lịch hàng năm, chính quyền địa phương và nhân dân trong vùng tổ chức lễ dâng hương, đồng thời tái hiện lại sự kiện Nguyễn Huệ đăng quang trước khi xuất quân ra Bắc.

Từng có thời gian dài, núi Bân bị bỏ hoang, cây cối rậm rạp và bị sử dụng làm nghĩa địa tự phát. Sau khi được xác định là di tích lịch sử, ngày 18/11/1988, nơi đây được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.

Đến năm 2008, công trình Khu tưởng niệm Hoàng đế Quang Trung được khởi công và hoàn thành vào năm 2010. Khu tưởng niệm Hoàng đế Quang Trung được xây dựng với tượng đài đặt trên khuôn viên núi. Phía sau tượng là bức phù điêu dài khoảng 60m, khắc họa toàn bộ hành trình từ khởi nghĩa Tây Sơn đến chiến dịch đại phá quân Thanh.

Năm 2022, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phối hợp với cơ quan văn hóa địa phương tiến hành khai quật khảo cổ trên diện tích hơn 100m² tại khu vực núi Bân. Kết quả cho thấy nhiều dấu tích quan trọng của đàn tế như nền móng, bờ kè, cấu trúc các tầng dạng tháp cụt xếp chồng.

Các hố khai quật ở bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc đã làm lộ rõ một phần cấu trúc nguyên gốc, trong đó có mặt nền tầng 1 khá bằng phẳng, một phần sườn tầng 2 và các đoạn móng đá kè.

Tại một số khu vực, các nhà khảo cổ còn phát hiện gạch vỡ và đá xây dựng. Trong đó có đá nhiều màu như vàng nhạt, tím nhạt, xám xanh; gạch hình chữ nhật màu đỏ, kích thước nhỏ, được xác định có niên đại thế kỷ XVIII.

Những đặc điểm này cho thấy đàn tế được xây dựng trong thời gian ngắn, phù hợp với bối cảnh chuẩn bị cấp tốc cho nghi lễ lên ngôi.

Sau khai quật, khu vực được cắm mốc bảo vệ và khoanh vùng di tích, chờ các nghiên cứu tiếp theo.