Thách thức từ bán nguyên liệu thô và giá bấp bênh

Trước năm 2020, câu chuyện của nông dân trồng ca cao tại ấp Suối Cát 2, phường Xuân Lộc (trước đây là xã Suối Cát, huyện Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai) là bức tranh chung của nhiều vùng nông sản trên cả nước. Cây ca cao vốn được đánh giá tiềm năng, phù hợp thổ nhưỡng địa phương, nhưng đời sống nông dân không hề dễ dàng. Trong thời gian dài, phương thức canh tác truyền thống chỉ dừng lại ở việc thu hoạch, bán hạt thô hoặc hạt sơ chế lên men cơ bản cho các doanh nghiệp thu mua trung gian.

Việc phụ thuộc vào thương lái và hệ thống phân phối truyền thống khiến đầu ra nông sản địa phương luôn thụ động. Năng suất vườn cây thời kỳ đó duy trì ở mức thấp, trong khi giá cả thị trường liên tục biến động bấp bênh theo chu kỳ. Người trồng ca cao đối mặt với muôn vàn khó khăn, thu nhập từ khu vườn không đủ để tái đầu tư hoặc đảm bảo cuộc sống ổn định. Cây ca cao từng đứng trước nguy cơ cạnh tranh kém ngay trên quê hương, khiến nhiều hộ nông dân cảm thấy lo lắng cho sinh kế.

Giữa bối cảnh đó, những người đứng đầu tổ chức kinh tế tập thể tại địa phương đã nhận ra nút thắt lớn nhất của mô hình cũ. Ông Trương Văn Mỹ, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Ca cao Suối Cát, nhớ lại những ngày đầu đầy gian nan và trăn trở. Ông thẳng thắn chia sẻ: “Muốn người trồng ca cao sống được thì phải tạo ra nhiều giá trị hơn từ chính trái ca cao”.

Nhận thức sâu sắc này chính là ngọn lửa châm ngòi cho cuộc đổi mới sáng tạo trong tư duy nông dân vùng Xuân Lộc. Nếu chỉ dừng lại ở khâu bán nguyên liệu thô, người nông dân sẽ mãi ở tầng thấp của chuỗi giá trị. Trong mô hình nông nghiệp cũ, giá trị của hợp tác xã chỉ được đo đếm bằng diện tích đất đai và sản lượng thu hoạch đơn thuần. Sản phẩm làm ra thiếu tiêu chuẩn kiểm định quốc tế, không có nhãn hiệu được bảo hộ pháp lý. Do đó, hạt ca cao dù có chất lượng tốt đến đâu cũng dễ bị hòa tan, bị ép giá và không thể tự định danh trên thị trường nội địa hay chinh phục quốc tế.

Theo các chuyên gia, nút thắt của khu vực kinh tế tập thể trước đây là thiếu hụt tài sản trí tuệ và khoa học công nghệ. Khi chỉ cạnh tranh bằng quy mô sản xuất thô, họ rất dễ tổn thương trước biến động ngoại lực. Việc chậm đổi mới sẽ khiến nông sản mất cơ hội gia tăng giá trị. Bài toán sinh tồn đã đặt ra yêu cầu cấp thiết buộc Hợp tác xã Ca cao Suối Cát phải thay đổi toàn diện, chuyển đổi tư duy phương thức làm nông nghiệp từ năm 2020 để tự quyết định vận mệnh của chính mình.

Chế biến sâu và công nghệ tạo giá trị mới

Chính thức hoạt động từ ngày 16/7/2020, Hợp tác xã Suối Cát đã chuẩn hóa vùng nguyên liệu rộng hơn 100ha của khoảng 100 thành viên theo tiêu chuẩn GlobalGAP hữu cơ. Đặc biệt, khoảng một nửa thành viên chuyển sang nông nghiệp tuần hoàn: dùng đạm cá, xác bã thực vật làm phân bón và ủ cỏ xuyến chi làm thuốc trừ sâu tự chế. Cách làm này vừa giảm chi phí, vừa giữ trọn 100% chất polyphenol trong hạt lên men. Nhờ đó, hạt ca cao được đối tác Mỹ, Nhật Bản, Singapore, Trung Quốc mua giá cao.

Không dừng ở nguyên liệu, đơn vị đăng ký bảo hộ nhãn hiệu “Ca cao Thành Ý”, tạo lập hệ sinh thái tài sản trí tuệ đa dạng: bột ca cao, bơ, chocolate, rượu vang, rượu mạnh và son môi chiết xuất từ bơ ca cao. Cách đây hai năm, Dự án Cải thiện đời sống nông dân trồng ca cao đã hỗ trợ chuyển giao công nghệ làm chocolate không tan chảy ở nhiệt độ phòng. Hai sản phẩm đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh, hợp tác xã vinh danh Top 10 thương hiệu xuất sắc Châu Á năm 2024.

Cùng với đổi mới sản xuất, hợp tác xã đẩy mạnh chuyển đổi số trên Shopee, Lazada, TikTok Shop và Facebook, tiếp cận người tiêu dùng cả nước mà không phụ thuộc kênh phân phối truyền thống. Theo Giám đốc Trương Văn Mỹ, nhiều đoàn học sinh, sinh viên, doanh nghiệp và khách du lịch đã biết đến vườn thông qua mạng xã hội trước khi trực tiếp đến tham quan. Ông cho rằng, khu vườn 4ha không đơn thuần là nơi sản xuất nông nghiệp mà là không gian để kể câu chuyện về cây ca cao Việt Nam.

Mô hình du lịch nông nghiệp giúp du khách tận tay bổ trái, tìm hiểu lên men, rang hạt, làm chocolate và thưởng thức ca cao nóng ngay tại vườn. Hoạt động trải nghiệm này xây dựng niềm tin thương hiệu vững chắc. Năm 2024, vườn ca cao Xuân Lộc được công nhận đạt chuẩn OCOP du lịch đầu tiên của địa phương, mỗi năm đón 2.000-3.000 lượt khách, mang lại doanh thu bình quân 1,2 tỷ đồng, tạo việc làm cho 20 lao động. Câu lạc bộ làm giàu từ ca cao gồm 35 thành viên thu nhập cao.

Đằng sau thành công đó là sự hỗ trợ chính sách về hệ thống tưới, phân bón và tuyên truyền Luật Sở hữu trí tuệ để hợp tác xã chủ động bảo vệ tài sản vô hình. Theo các chuyên gia, khu vực kinh tế tập thể hiện nay cạnh tranh bằng tri thức, công nghệ và tài sản trí tuệ. Câu chuyện Suối Cát khẳng định khoa học công nghệ, chuyển đổi số đã nâng tầm cây ca cao, giúp nông dân chuyển từ bán nguyên liệu sang bán giá trị, hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo vững bền.