Trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, Kostas Sarantidis - Nguyễn Văn Lập là một trường hợp đặc biệt. Sinh ra tại Hy Lạp, từng bị cuốn vào vòng xoáy của Thế chiến II rồi trở thành lính lê dương Pháp, ông lại lựa chọn đứng về phía nhân dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. 

Sau gần hai thập kỷ sống, chiến đấu và công tác tại Việt Nam, ông trở về Hy Lạp nhưng chưa bao giờ rời xa đất nước mà mình luôn gọi là "Tổ quốc". Năm 2013, ông trở thành người nước ngoài đầu tiên và đến nay vẫn là người duy nhất được Nhà nước Việt Nam phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Chàng trai Hy Lạp trốn khỏi đội quân lê dương Pháp để đi theo Việt Minh

Kostas Sarantidis sinh năm 1927 trong một gia đình công nhân ở miền Bắc Hy Lạp. Năm 1943, khi mới 16 tuổi, ông bị phát xít Đức bắt đi phục vụ chiến tranh và đưa sang Đức. Đến Nam Tư, ông trốn thoát, sống lang bạt trên những chuyến tàu dọc khu vực biên giới Nam Tư - Hy Lạp.

Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc nhưng Kostas không thể trở về quê hương vì không có giấy tờ tùy thân. Ông bị đưa vào trại tập trung tại Italy trước khi gia nhập đội quân lê dương của Pháp và được điều sang Đông Dương với danh nghĩa tham gia lực lượng giải giáp quân Nhật.

Tháng 2/1946, Kostas đặt chân tới Sài Gòn. Chuyến đi tưởng như chỉ là một nhiệm vụ quân sự lại trở thành bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời người thanh niên Hy Lạp.

Trong thời gian đóng quân tại Nam Trung Bộ, Kostas nhiều lần chứng kiến cảnh dân thường Việt Nam bị đàn áp, sát hại và đối xử tàn bạo. Ông từng kể lại trên Đài Truyền hình Việt Nam rằng một lần đi tuần tại Phan Thiết cũ, ông nhìn thấy binh lính Pháp xâm hại phụ nữ ngay trước mặt những đứa trẻ đang khóc.

"Đó chính là giọt nước tràn ly. Tôi quyết định lựa chọn tự do và chính nghĩa. Cần hy sinh, tôi hy sinh, chứ nhất quyết không đi con đường tội ác", ông nhớ lại.

Một lần khác, khi nhìn thấy hàng chục chiếc đầu người bị cắm trên hàng rào một đồn lính Pháp, Kostas bàng hoàng tự hỏi vì sao những người từng chịu đau khổ dưới ách phát xít Hitler lại có thể gây ra những hành động tương tự đối với nhân dân Việt Nam.

Cũng trong khoảng thời gian này, ông quen một người phụ nữ tên Ly Ly - sau mới biết là điệp viên Việt Minh. Qua những cuộc trò chuyện, Kostas hiểu rằng Việt Minh là lực lượng đấu tranh giành độc lập dân tộc chứ không phải như những gì quân đội Pháp tuyên truyền. Nhận thức ấy thôi thúc ông tìm cách liên lạc với Mặt trận Việt Minh.

Đêm mùng 3, rạng sáng 4/6/1946, chỉ khoảng 4 tháng sau khi tới Việt Nam, Kostas Sarantidis quyết định trốn khỏi đội quân lê dương.

Theo nhiều tài liệu, ông cùng chiến sĩ Việt Minh Lê Trung Bền tổ chức giải thoát 25 chiến sĩ cách mạng bị giam giữ, mang theo một khẩu súng máy và 2 khẩu súng trường. Ông cũng thuyết phục người bạn lính lê dương là Santo Merinos đi cùng. Sau này, Santo Merinos lấy tên Việt là Nguyễn Văn Vỹ và hy sinh trên chiến trường Lào năm 1951. 

Gia nhập lực lượng kháng chiến, Kostas được đặt tên Việt Nam là Nguyễn Văn Lập. Trong hồi ký “Tại sao tôi theo Việt Minh”, ông giải thích họ "Nguyễn" được lấy theo Nguyễn Ái Quốc; "Văn" tượng trưng cho văn hóa; còn "Lập" mang ý nghĩa xây dựng, dựng nên một đất nước độc lập.

Người lính quốc tế lập nhiều chiến công tại Liên khu 5

Những năm đầu trong quân đội cách mạng, Nguyễn Văn Lập được giao làm công tác địch vận tại chiến trường Quảng Nam - Đà Nẵng.

Thông thạo tiếng Hy Lạp, Đức, Anh, Pháp và nhanh chóng sử dụng thành thạo tiếng Việt, ông trực tiếp viết các bài tuyên truyền, dùng loa phát thanh hướng vào đồn địch. Hoạt động này góp phần vận động khoảng 40 lính lê dương mang theo súng đạn rời bỏ quân Pháp để gia nhập lực lượng kháng chiến, đồng thời cứu sống khoảng 120 người bị bắt. Sau đó, ông chuyển sang chiến đấu trực tiếp với vai trò xạ thủ trung liên.

Ngày 13/4/1948, trong trận chống càn tại Hương An - Bà Rén (Quảng Nam cũ), đơn vị của ông đánh bại cuộc càn quét lớn của quân Pháp, tiêu diệt khoảng 200 lính địch. Cũng trong năm 1948, tổ trung liên của Nguyễn Văn Lập bắn rơi một máy bay Moran của Pháp gần ga Phú Cang, bắt sống 3 phi công.

Đồng đội kể rằng nhờ thể hình cao lớn, sức khỏe tốt và sử dụng thành thạo các loại vũ khí, ông thường được giao mang khẩu súng nặng nhất đơn vị. Có trận đánh, khẩu trọng liên 12,7mm do ông sử dụng bắn liên tục đến đỏ nòng. Sau một trận đánh, Tư lệnh mặt trận Quảng Nam - Đà Nẵng Đàm Quang Trung đã tặng ông đôi dép cao su cắt từ lốp ô tô. Nguyễn Văn Lập vô cùng trân trọng đôi dép ấy vì đó là đôi dép đầu tiên của người lính Bộ đội Cụ Hồ.

Ngoài chiến đấu, ông còn giữ cương vị Tổng giám thị Trại tù binh Âu - Phi số 3 tại Quảng Ngãi. Bằng khả năng ngoại ngữ cùng cách ứng xử nhân văn, ông giúp nhiều tù binh hiểu rõ mục tiêu của cuộc kháng chiến và chính sách khoan hồng của Chính phủ kháng chiến. Với nhiều thành tích nổi bật, năm 1949, ông được kết nạp vào Đảng Lao động Việt Nam. Cấp bậc cao nhất của ông trong quân đội là Đại úy.

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, Nguyễn Văn Lập tập kết ra miền Bắc. Ông tiếp tục đảm nhận nhiều công việc khác nhau: Tham gia vận động quần chúng, làm trung đội trưởng đội cung tiêu tại sân bay Gia Lâm, lái xe ở các mỏ Na Dương và Cao Bằng, phiên dịch cho chuyên gia Cộng hòa Dân chủ Đức tại Nhà máy in Tiến Bộ, đồng thời tham gia đóng vai người Pháp hoặc người Mỹ trong một số bộ phim Việt Nam.

Năm 1958, ông kết hôn với một cô gái Hà Nội. Hai vợ chồng có 4 người con: 1 trai và 3 gái, tất cả đều mang tên Việt Nam. Đến năm 1965, sau khi biết tin mẹ già vẫn còn sống tại Hy Lạp, ông xin phép đưa gia đình trở về quê hương.

Việt Nam là máu thịt, quê hương thứ hai không thể tách rời

Dù sinh sống ở châu Âu, ông vẫn duy trì mối liên hệ thường xuyên với Việt Nam. Ông gia nhập Đảng Cộng sản Hy Lạp, tham gia thúc đẩy quan hệ hữu nghị giữa hai nước, vận động thành lập Hội Việt kiều tại Hy Lạp, giữ cương vị Chủ tịch danh dự Hội Hữu nghị Việt Nam - Hy Lạp và tích cực quyên góp hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam, người nghèo tại Việt Nam.

Ông dành tiền nhuận bút từ cuốn “Vì sao tôi theo Việt Minh”, cùng một phần lương hưu để hỗ trợ trẻ em bị ảnh hưởng bởi chất độc da cam ở Đà Nẵng. Theo Hội Nạn nhân chất độc da cam Đà Nẵng, ông còn vận động Đại sứ quán Hy Lạp quyên góp hàng chục nghìn USD cho hoạt động nhân đạo.

Gia đình cho biết ông giữ thói quen theo dõi tin tức Việt Nam, lưu giữ quân phục và các kỷ vật chiến tranh. Tháng 4/1975, ông Nguyễn Văn Lập vô cùng sung sướng khi nhận tin Việt Nam đại thắng, thống nhất đất nước. Các con của ông mang những cái tên như Trung Thành, Bạch Tuyết, Bạch Nga, Tự Do. Đến thế hệ các cháu của ông cũng đều có tên Việt Nam: Nguyễn Phục Sinh, Nguyễn Hồ Minh...

Theo Tiền Phong, ông từng phát biểu: “50 năm sống tại Hy Lạp nhưng tôi vẫn thấy mình là người Việt 80%, cách sống vẫn là người Việt Nam, nghĩ bằng tiếng Việt trước, tiếng Hy Lạp sau. Tôi còn có khả năng viết văn, viết hồi ký bằng tiếng Việt Nam. Trông mặt mũi tôi nhiều người cũng bảo tôi là người Việt Nam. Vì tôi đã ăn cơm Việt Nam, nước mắm Việt Nam... Tên tôi vẫn là Nguyễn Văn Lập, không có gì thay đổi. Cả đất nước Việt Nam này đều là bạn của tôi; những người lạ, gặp nói chuyện một tí cũng là bạn”.

Với thành tích xuất sắc trong chiến đấu và công tác, tấm lòng sắc son, thủy chung trước sau như một và tinh thần quốc tế cao cả, ông Kostas Sarantidis Nguyễn Văn Lập đã được Đảng và Nhà nước Việt Nam tặng thưởng: Huân chương Chiến thắng hạng Ba, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huân chương Chiến công hạng Nhất và Huân chương Hữu nghị.

Năm 2010, ông được Chủ tịch nước ký Quyết định công nhận quốc tịch Việt Nam với tên gọi là Nguyễn Văn Lập. Năm 2013, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, trở thành người nước ngoài đầu tiên và duy nhất đến nay nhận danh hiệu này.

Khi sức khỏe còn cho phép, ông Nguyễn Văn Lập đã nhiều lần trở lại Việt Nam, khi thì tháp tùng Tổng thống Hy Lạp sang Hà Nội, khi thì đi dự Đại hội chiến sĩ thi đua, Đại hội Việt kiều, dự Lễ phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang cho Trung đoàn 803 mà ông là một chiến sĩ, một sĩ quan của trung đoàn.

Ngày 25/6/2021, ông qua đời tại Athens, hưởng thọ 94 tuổi. Trước khi mất, ông để lại một di nguyện đặc biệt. Ông dặn vợ con rằng nếu chẳng may có mệnh hệ gì, dứt khoát đừng đưa ông về Hy Lạp mà hãy chôn cất ông ở Việt Nam.

Theo thông tin từ Đại sứ Việt Nam tại Hy Lạp, việc đưa tro cốt ông về Việt Nam có sự phối hợp của nhiều cơ quan trong và ngoài nước. Ngày 1/8/2022, chuyến bay chở tro cốt ông hạ cánh xuống Đà Nẵng. Lễ tiếp nhận được tổ chức trang nghiêm, sau đó ông được an táng tại Nghĩa trang Quân khu 5 (Hòa Vang).

Trong lễ truy điệu hôm đó, con gái ông Nguyễn Văn Lập (bà Foteini Sarantidou Bạch Tuyết) chia sẻ, trong phòng bố mình tại Hy Lạp cất giữ một tấm vải xanh. Trên tấm vải thêu dòng chữ chỉ vàng: “Thây tôi về Hy Lạp, linh hồn tôi ở lại Việt Nam”.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Cuộc đời đẹp của Anh hùng LLVT Kostas Sarantidis Nguyễn Văn Lập - TTXVN

- "Đồng đội Kostas Sarantidis Nguyễn Văn Lập của tôi đã có cuộc đời đẹp trọn vẹn" - Báo VOV

- Kostas Sarantidis Nguyễn Văn Lập, người chiến sỹ ấy - Báo Tiền Phong

- Người nước ngoài duy nhất được Việt Nam phong anh hùng là ai? - Báo Vietnamnet

- Kostas Sarantidis - Nguyễn Văn Lập: Việt Nam là máu thịt của mình - Báo Lao Động