Ngôi chùa được mệnh danh “Đệ nhất danh lam cổ tích của nước An Nam”

Nằm tại xã Bình Khê, tỉnh Quảng Ninh, chùa Quỳnh Lâm là một trong những trung tâm Phật giáo có lịch sử lâu đời ở vùng Đông Bắc. Không chỉ để lại ấn tượng bởi không gian thanh tịnh, ngôi chùa còn lưu giữ nhiều dấu tích, hiện vật quý qua gần 1.000 năm tồn tại, gắn với những dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm cùng các thời Lý, Trần, Lê và Nguyễn.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh, chùa Quỳnh Lâm được xây dựng từ thời Lý, vào năm 1057, dưới triều vua Lý Thánh Tông, niên hiệu Long Thụy Thái Bình thứ tư. Chùa tọa lạc trên sườn núi Tiên Du, thuộc xã Hà Lôi, phủ Kinh Môn, tỉnh Hải Dương xưa, nay thuộc tỉnh Quảng Ninh. Chùa Quỳnh Lâm được cho là tọa lạc trên thế đất “đầu gối sơn, chân đạp thủy”, địa thế được dân gian ví như “rồng chầu, hổ phục”, tạo nên không gian vừa uy nghi vừa hài hòa với cảnh quan tự nhiên.

Trải qua các triều đại Trần, Lê và Nguyễn, chùa nhiều lần được trùng tu, mở rộng. Đặc biệt, dưới thời Trần, Quỳnh Lâm có vị trí kết nối với các trung tâm Phật giáo lớn như Yên Tử, Ngọa Vân, Hồ Thiên cùng nhiều ngôi chùa trong vùng và khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Nhờ đó, chùa từng bước trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng của xứ Đông.

Một dấu mốc quan trọng diễn ra vào năm 1317 (có tài liệu ghi năm 1316), Thiền sư Pháp Loa, vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm, cho thành lập Quỳnh Lâm viện. Từ đây, Quỳnh Lâm trở thành nơi truyền bá kinh kệ, đào tạo tăng ni và khắc in kinh sách quy mô lớn. Đến năm 1329, chùa Quỳnh Lâm trở thành “Đệ nhất danh lam cổ tích của nước An Nam”.

Chùa cũng có mối liên hệ đặc biệt với quá trình hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập tại Yên Tử. Qua nhiều thế kỷ, Quỳnh Lâm vừa là nơi tu hành, vừa góp phần lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa, tư tưởng Phật giáo của Đại Việt.

Ngôi chùa sở hữu nhiều dấu ấn, hiện vật quý

Một trong những dấu ấn nổi tiếng nhất của chùa là pho tượng Di Lặc bằng đồng khổng lồ, từng được xếp vào An Nam tứ đại khí. Pho tượng Phật Di Lặc “cao 6 trượng 60 thước... dựng thượng điện 5 tầng cao 70 thước, rộng 50 thước” thể hiện trình độ kỹ thuật, nghệ thuật đúc đồng và tiềm lực văn hóa của người Việt trong quá khứ.

Ngay trước tam quan chùa hiện nay còn tấm bia có tên “Trùng tu tái tạo Tiên Du sơn đệ nhất Quỳnh Lâm tự”. Bia cao 2,46m, rộng 1,53m và dày 0,25m, được cho là có nguồn gốc từ thời Lý. Đến thời Lê Trung hưng, trong một lần trùng tu chùa, một phần hoa văn trên bia bị gọt bỏ, toàn bộ phần minh văn cũ cũng được thay bằng nội dung khắc mới.

Đây được xem là một trong những tấm bia có kích thước lớn thuộc thời Lý còn được lưu giữ tại Quảng Ninh, góp phần cung cấp những dấu tích quan trọng về lịch sử hình thành và phát triển của chùa.

Tuy nhiên, chiến tranh, thời gian và những biến động lịch sử khiến chùa từng bị hư hại nghiêm trọng, trở thành phế tích vào giữa thế kỷ XX.

Ngày 9/4/2016, đúng ngày mùng 3 tháng 3 năm Bính Thân, cũng là ngày kỵ của Đệ nhị Tổ Pháp Loa, công trình tôn tạo chùa Quỳnh Lâm được khởi công với sự tham gia của chính quyền, người dân và Phật tử. Ngôi chùa được phục dựng theo định hướng kiến trúc thời Lê Trung hưng, nhằm giữ gìn những giá trị lịch sử và kiến trúc vốn có của di tích.

Đến năm 2020, Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh tổ chức khánh thành chùa Quỳnh Lâm sau quá trình tôn tạo. Toàn bộ khuôn viên dự án có diện tích khoảng 14,79ha, trong đó phần diện tích hiện trạng là 4,4ha, diện tích mở rộng khoảng 10,3ha.

Chùa Quỳnh Lâm đã được phục dựng trên nền móng của ngôi chùa xưa. Công trình sử dụng vật liệu truyền thống, trong đó có hơn 1.500m³ gỗ lim, tạo nên một quần thể kiến trúc gỗ quy mô lớn ở miền Bắc.

Quần thể hiện gồm 3 tòa điện, tổng diện tích hơn 1.000m².

Tòa điện phía ngoài là Thích Ca Phật điện, nổi bật với hệ thống cột gỗ lớn. Trong đó có hai cột bằng gỗ ngọc am, đường kính hơn 1m, mang mùi thơm tự nhiên đặc trưng.

Nằm ở trung tâm là Di Lặc Phật điện, nơi thờ Tam thế Phật. Phía sau là Lưu Ly Phật điện. Điểm nhấn tại đây là tượng Phật ngọc Thích Ca Mâu Ni.

Ngày 28/11/2020, chùa Quỳnh Lâm tổ chức lễ rước tượng Phật ngọc về an vị tại chùa. Pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni được chế tác trong tư thế ngồi thiền trên tòa sen, hai chân kết theo thế liên hoa tọa, thể hiện vẻ trang nghiêm và từ bi. Theo quan niệm Phật giáo, việc chiêm bái tượng Phật được xem là dịp để mỗi người tìm sự an yên trong tâm hồn, đồng thời gửi gắm những lời cầu nguyện về hòa bình và cuộc sống bình an.

Theo Báo Quảng Ninh, tượng có trọng lượng khoảng 3,8 tấn, cao 2,2m, do Tập đoàn Vingroup cung tiến, với giá trị khoảng 20 tỷ đồng. Pho tượng được chế tác từ ngọc thạch có nguồn gốc từ Canada, do các nghệ nhân Thái Lan thực hiện.

Bên cạnh các tòa điện, gác chuông cũng là một điểm đáng chú ý trong quần thể. Công trình hiện nay được dựng lại trên nền móng cũ, sử dụng kết cấu gỗ lim. Chiếc chuông đồng lớn treo tại đây có niên đại khoảng 200 năm, được đúc trong thời Nguyễn, gắn với một đợt trùng tu, tôn tạo chùa.

Không chỉ có kiến trúc và hiện vật, chùa Quỳnh Lâm còn lưu giữ nhiều dấu tích liên quan đến các tăng sĩ từng tu hành tại đây.

Trong khuôn viên chùa hiện còn nhiều tháp mộ, ghi dấu công đức của các thiền sư qua nhiều thời kỳ. Đáng chú ý là ngôi tháp do Thiền sư Pháp Loa xây dựng để an trí xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Một công trình khác là Tuệ Đăng tháp, nơi an trí mộ của Thiền sư Chân Nguyên, người có đóng góp quan trọng trong việc trùng hưng chùa Quỳnh Lâm dưới thời Lê Trung hưng. Đây cũng là ngôi tháp lớn nhất còn lại trong khu vườn tháp của chùa.

Trong khu vực quanh chùa, du khách còn có thể bắt gặp nhiều dấu tích kiến trúc cổ như chân tảng, bậc thềm đá có niên đại từ thời Lý, Trần và Lê. Đáng chú ý là hai cối quay bằng đá từng là một bộ phận của tòa cửu phẩm liên hoa tại Quỳnh Lâm cùng một bệ chân tảng hình hoa sen lớn thời Lê Trung hưng.

Những di vật còn lại giúp hình dung phần nào quy mô và vị thế của Quỳnh Lâm trong quá khứ, đồng thời tạo thêm điểm nhấn cho hành trình tham quan, tìm hiểu lịch sử và văn hóa tại đây.

Với bề dày lịch sử, kiến trúc quy mô cùng hệ thống di vật phong phú, chùa Quỳnh Lâm đang tiếp tục khẳng định vị trí trong không gian văn hóa Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử.

Đặc biệt, sau khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025, giá trị và sức hút của các điểm di tích gắn với dòng Thiền Trúc Lâm càng được quan tâm. Trong không gian đó, chùa Quỳnh Lâm được kỳ vọng trở thành một điểm kết nối quan trọng trên hành trình khám phá di sản, văn hóa và du lịch tâm linh, đưa những giá trị lịch sử đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế.