Đối mặt thách thức từ chi phí và rủi ro thị trường

Tại Hội thảo “Biến động địa - chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng”, các chuyên gia nhận định ngành da giày có độ mở rất lớn khi tới 90% sản lượng được dành cho xuất khẩu. Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày và Túi xách Việt Nam, cho biết sản lượng giày dép toàn cầu hiện đạt khoảng 23 tỷ đôi mỗi năm. Trong đó, Trung Quốc giữ vị trí dẫn đầu, còn Việt Nam hiện xếp thứ hai thế giới với kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,2 tỷ đôi mỗi năm. Tuy nhiên, chính đặc thù phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thị trường bên ngoài đã khiến ngành trở nên đặc biệt nhạy cảm trước các cú sốc ngoại sinh.

Không chỉ vậy, áp lực chi phí đang ngày càng bào mòn biên lợi nhuận vốn đã rất mỏng của doanh nghiệp. Trong khi giá xuất khẩu gần như “đứng yên” suốt 20 năm qua, chi phí đầu vào lại liên tục gia tăng. Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, cơ cấu giá thành một đôi giày hiện gồm 60% đến 65% là nguyên liệu, nhân công chiếm khoảng 25% và chi phí quản lý khoảng 5%. Với cấu trúc này, chỉ cần biến động nhỏ về logistics hay giá năng lượng cũng đủ tạo ra tác động lớn đến khả năng duy trì hoạt động. Thực tế, sau đại dịch cùng các xung đột tại Trung Đông, nhiều tuyến vận tải đã bị gián đoạn, đặc biệt là các tuyến trung chuyển sang châu Phi và khu vực Trung Đông, khiến rủi ro thị trường càng gia tăng.

Ở tầm vĩ mô, các ngành thâm dụng lao động đang đồng thời chịu tác động từ hai “cơn gió ngược” mang tính toàn cầu. TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, phân tích rằng rủi ro thứ nhất đến từ bất ổn địa chính trị, kéo theo biến động chi phí sản xuất; trong khi rủi ro thứ hai xuất phát từ chính sách thuế của các thị trường lớn cùng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe. Hai yếu tố này cộng hưởng đã đặt ngành da giày trước yêu cầu phải tái cấu trúc mạnh mẽ, nếu không muốn bị tụt lại trong chuỗi giá trị toàn cầu đang tái định hình nhanh chóng.

Về dài hạn, áp lực chuyển đổi xanh tiếp tục là bài toán khó khi các thị trường lớn triển khai yêu cầu truy xuất nguồn gốc và hộ chiếu số sản phẩm. Điều này buộc doanh nghiệp phải sử dụng năng lượng sạch và minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, thực tế Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, khiến khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ để tận dụng ưu đãi thuế quan còn hạn chế. Nói cách khác, điểm nghẽn về tự chủ nguyên liệu đang trở thành rào cản trực tiếp đối với năng lực cạnh tranh.

Dưới góc nhìn kinh tế - xã hội, ngành da giày không chỉ đóng góp về kim ngạch mà còn tạo việc làm cho khoảng 5 triệu lao động trên cả nước. Bà Phan Thị Thanh Xuân nhấn mạnh rằng giá trị của ngành không thể chỉ đo bằng lợi nhuận, mà còn nằm ở vai trò duy trì ổn định xã hội và nâng cao năng lực hội nhập quốc gia. Trong bối cảnh nhiều biến động, việc chấp nhận hòa vốn để giữ chân người lao động thực chất là một lựa chọn chiến lược, nhằm bảo toàn năng lực sản xuất cốt lõi cho giai đoạn phục hồi phía trước.

Xây dựng chiến lược tự chủ và nâng cao năng lực thích ứng

Trước những áp lực ngày càng gia tăng, yêu cầu đặt ra không chỉ là ứng phó ngắn hạn mà là thiết lập một nền tảng tự chủ dài hạn cho toàn ngành. Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, cần ưu tiên phát triển công nghiệp nguyên phụ liệu trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu. Đồng thời, việc hình thành thị trường giao dịch và hệ thống dự trữ nguyên liệu quốc gia sẽ giúp doanh nghiệp chủ động nguồn cung, qua đó hạn chế tác động từ biến động chi phí vận tải hoặc đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây được xem là giải pháp mang tính nền tảng để gia tăng sức chống chịu.

Trong ngắn hạn, tái cơ cấu thị trường theo hướng tiệm cận khu vực sản xuất là bước đi cần thiết nhằm giảm áp lực logistics. Việt Nam có thể đẩy mạnh khai thác các đơn hàng trong khu vực châu Á để rút ngắn chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, về bản chất, đây chỉ là giải pháp tình thế. Về dài hạn, năng lực cạnh tranh vẫn phải được củng cố thông qua tối ưu quản trị, cắt giảm chi phí và thúc đẩy tự động hóa, chuyển đổi số trong sản xuất. Chỉ khi nâng cao được năng suất và giá trị gia tăng, doanh nghiệp mới có thể giữ vững vị thế tại các thị trường trọng điểm.

Song song với đó, an ninh năng lượng nổi lên như một trụ cột then chốt bảo đảm sự ổn định cho các ngành sản xuất thâm dụng lao động. TS. Hà Huy Ngọc, đại diện Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng trọng tâm là nâng cao khả năng làm chủ hệ thống năng lượng trong trung và dài hạn. Việc tăng cường dự trữ chiến lược, đa dạng hóa nguồn cung, đồng thời thúc đẩy sử dụng năng lượng xanh và tiết kiệm năng lượng sẽ giúp giảm thiểu rủi ro chi phí và đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu mới. Nói cách khác, năng lượng không chỉ là yếu tố đầu vào mà còn là điều kiện để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tiếp cận từ góc độ chính sách, TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, cho rằng cần sớm tháo gỡ các điểm nghẽn để đưa vào khai thác hiệu quả các dự án năng lượng tái tạo tiềm năng. Trong ngắn hạn, việc đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và điều hành giá linh hoạt sẽ hỗ trợ doanh nghiệp duy trì sản xuất. Về dài hạn, hoàn thiện hạ tầng năng lượng, bao gồm hệ thống kho chứa và logistics, sẽ nâng cao năng lực thích ứng của toàn bộ nền kinh tế. Khi nền tảng năng lượng được đảm bảo, doanh nghiệp mới có đủ điều kiện để mở rộng đầu tư và nâng cấp quy mô sản xuất.

Hướng tới mục tiêu xuất khẩu 100 tỷ USD vào năm 2030, ngành da giày cần một hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh để tạo nền tảng phát triển bền vững. Thực tế cho thấy những doanh nghiệp chủ động được nguồn nguyên liệu dự trữ đã giảm thiểu đáng kể tác động từ biến động thị trường. Vì vậy, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành trong xây dựng chuỗi sản xuất khép kín sẽ đóng vai trò quyết định. Khi nội lực được củng cố, ngành da giày không chỉ duy trì đà tăng trưởng mà còn từng bước nâng cấp vị thế trong bản đồ sản xuất toàn cầu.