​Giải pháp khoa học cho những gốc chè di sản

Để chè Shan tuyết phát triển bền vững, bài toán đầu tiên Tuyên Quang tập trung giải quyết là dùng khoa học - công nghệ để bảo tồn quần thể chè cổ thụ. Một dự án quy mô lớn do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh phối hợp thực hiện, với sự hỗ trợ từ Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF), đã được triển khai đồng bộ tại các vùng chè trọng điểm.

Tại vùng chè Shan Khau Mút, xã Bình An, cách chăm sóc chè theo kinh nghiệm truyền miệng dần được thay thế bằng phương pháp khoa học. Hàng nghìn gốc chè cổ thụ được lập hồ sơ quản lý, gắn mã định vị vệ tinh (GPS) và xây dựng chế độ dinh dưỡng riêng biệt cho từng cây. Các nhà khoa học tiến hành phân tích mẫu đất, mẫu nước, đánh giá vi chất và nghiên cứu đặc tính gen của từng quần thể chè Shan cổ.

Dựa trên kết quả phân tích, người dân được hướng dẫn bón bổ sung phân hữu cơ sinh học, sử dụng chế phẩm vi sinh đặc trị nấm bệnh thân cây và áp dụng kỹ thuật đốn búp, tạo tán đúng cách. Quy trình "hái chè không bẻ cành", để lại búp cho cây phục hồi sau mỗi lứa thu hoạch, đã trở thành quy định trong hương ước của nhiều bản làng.

Bên cạnh bảo tồn cây cổ thụ, công tác nhân giống vô tính từ các cây chè di sản đầu dòng được ngành nông nghiệp đẩy mạnh. Hàng trăm ha chè Shan tuyết trồng mới theo tiêu chuẩn hữu cơ, VietGAP, GlobalGAP ra đời, tạo lớp cây kế cận, vừa giảm áp lực khai thác lên vùng chè cổ thụ, vừa đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định cho chế biến.

Chuẩn hóa chất lượng, mở đường ra thế giới

Xác định chất lượng là yếu tố sống còn của thương hiệu, Tuyên Quang tập trung chuẩn hóa quy trình chế biến, biến búp trà thô thành sản phẩm tinh chế cao cấp.

Tại xã Hồng Thái, quy trình sản xuất chè Shan tuyết được kiểm soát chặt chẽ từ khâu thu hái khi sương chưa tan đến công đoạn diệt men bằng hệ thống máy móc hiện đại, kiểm soát nhiệt độ tự động. HTX Sơn Trà cùng các hộ liên kết đã đưa sản phẩm Chè Shan tuyết Hồng Thái đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp Quốc gia, hạng sao cao nhất, khẳng định chất lượng và giá trị văn hóa của sản phẩm.

Để đưa chè Shan bước ra thị trường quốc tế, tỉnh Tuyên Quang triển khai cấp mã số vùng trồng và dán tem truy xuất nguồn gốc QR Code. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã là có thể kiểm tra thông tin từ vị trí cây chè, người chăm sóc, nhật ký thu hái đến chứng nhận an toàn thực phẩm.

Nỗ lực ấy đã mang lại kết quả tích cực. Tại Cuộc thi Trà châu Á - Thái Bình Dương (Asia Pacific Tea Competition) năm 2025 tổ chức tại Trung Quốc, các sản phẩm chè Shan tuyết Tuyên Quang đã vượt qua nhiều mẫu trà cao cấp để giành 2 Giải Vàng ở thể loại Bạch trà và Trà Phổ Nhĩ sống.

Kết quả này không chỉ là niềm tự hào của đồng bào các dân tộc xứ Tuyên mà còn cho thấy trà Việt Nam hoàn toàn có đủ chất lượng để cạnh tranh tại những thị trường trà khó tính nhất thế giới.

Tích hợp đa giá trị: Cây kinh tế - văn hóa - du lịch

Không dừng lại ở việc bán trà búp khô, Tuyên Quang đang đẩy mạnh mô hình tích hợp đa giá trị trên mỗi vùng chè Shan tuyết. Mô hình du lịch trải nghiệm văn hóa trà tại Hồng Thái, Thông Nguyên, Bình An... đang thu hút ngày càng nhiều du khách trong và ngoài nước.

Đến với những vùng chè này, du khách được hòa mình vào không gian đại ngàn, cùng người dân hái búp trà đọng sương, trải nghiệm sao trà thủ công, thưởng thức chén trà Shan vàng óng bên bếp lửa và tìm hiểu những câu chuyện văn hóa gắn với nghi lễ "Đánh thức hồn trà".

Chè Shan tuyết giờ đây không chỉ mang lại thu nhập từ nông sản, mà còn góp phần phát triển dịch vụ homestay, ẩm thực, quà tặng lưu niệm, giúp nhiều hộ gia đình vùng cao cải thiện đời sống ngay trên chính quê hương mình.

Hành trình từ những cây chè hoang dại giữa sương mù đại ngàn trở thành sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia và đoạt giải Vàng châu Á - Thái Bình Dương của chè Shan tuyết Tuyên Quang là minh chứng cho sức sống của giá trị Việt trong sản phẩm nông nghiệp bản địa.

Bằng sự kết hợp giữa tài nguyên thiên nhiên độc bản, nét đẹp văn hóa lâu đời và tư duy quản trị khoa học hiện đại, Tuyên Quang đang từng bước biến báu vật của tiền nhân thành động lực phát triển kinh tế. Chè Shan tuyết không chỉ là niềm tự hào của người dân xứ Tuyên, mà đã trở thành một trong những biểu tượng nông sản Việt Nam trên hành trình vươn ra thế giới.

​