Trong lịch sử Việt Nam, Dương Vân Nga là nhân vật đặc biệt khi từng giữ ngôi Hoàng hậu dưới 2 triều đại khác nhau. Tuy nhiên, những thông tin về thân thế của bà đến nay vẫn khá hạn chế.

Theo một số tài liệu ít ỏi, sinh thời, bà có khuôn mặt bầu bĩnh, phúc hậu, nước da trắng hồng cùng cặp mắt phượng, mày ngài.

Các sử liệu cũng chủ yếu ghi lại vai trò của bà trong những biến động chính trị cuối thời nhà Đinh và đầu thời Tiền Lê.

Theo đó, Dương Vân Nga là Hoàng hậu của Đinh Tiên Hoàng (Đinh Bộ Lĩnh), người có công dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước và lập nên nhà nước Đại Cồ Việt năm 968. Từ năm 968 đến 979, bà giữ ngôi Hoàng hậu nhà Đinh. 

Năm 979, con trai vua Đinh Tiên Hoàng là Đinh Toàn lên ngôi khi còn nhỏ tuổi. Trong bối cảnh triều đình đứng trước nguy cơ quân Tống xâm lược, Hoàng hậu Dương Vân Nga cùng các đại thần ủng hộ Thập đạo Tướng quân Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế để tổ chức chống giặc và điều hành đất nước.

Sau khi Lê Hoàn lên ngôi, bà trở thành Hoàng hậu của vị vua này. Như vậy, bà lần lượt là Hoàng hậu dưới triều Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành, trở thành trường hợp đặc biệt trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Đến tháng 3/981, cuộc kháng chiến chống quân Tống do Lê Hoàn trực tiếp chỉ huy giành thắng lợi. Quân Tống phải rút lui theo lệnh của vua Tống. Sau chiến thắng, Lê Đại Hành tập trung củng cố triều chính, khôi phục sản xuất và xây dựng đất nước.

Năm 982, Dương Vân Nga được Lê Đại Hành tấn phong tước hiệu Đại Thắng Minh Hoàng hậu. Chính sử không ghi rõ hai người có bao nhiêu người con và cũng không ghi chép nhiều về cuộc đời bà trong giai đoạn này. 

Những năm cuối đời, Hoàng hậu Dương Vân Nga rời chính sự và tu hành tại động Am Tiên, phía Đông kinh thành Hoa Lư. Đến nay, nơi đây còn lưu truyền bài thơ khắc trên tường chùa, nhắc đến cuộc đời nhiều biến động của bà.

Những câu thơ dân gian phần nào phản ánh cách hậu thế ghi nhớ một nhân vật có cuộc đời gắn với 2 triều đại và nhiều bước ngoặt lịch sử. Theo tư liệu được lưu truyền, Dương Vân Nga qua đời năm 1000.

Dấu tích thờ phụng Dương Vân Nga vẫn xuất hiện tại nhiều địa phương. Bà được phối thờ cùng Lê Đại Hành tại đền vua Lê thuộc Khu di tích Cố đô Hoa Lư. Ngoài ra, Hoàng hậu Dương Vân Nga cũng được thờ cùng Đinh Tiên Hoàng tại đền Mỹ Hạ, Gia Thủy, Nho Quan, Ninh Bình. Tại khu di tích đình - chùa Trung Trữ, bà còn được phối thờ cùng cả 2 vị vua.

Đáng chú ý, tại một số nơi, pho tượng Dương Vân Nga được tạo hình với khuôn mặt đỏ. Theo truyền thuyết dân gian, màu đỏ trên khuôn mặt tượng gắn với câu chuyện bà từng là Hoàng hậu của 2 triều đại.

Nhiều sử liệu cho biết, quyết định đưa Lê Hoàn lên ngôi và sau đó trở thành Hoàng hậu nhà Tiền Lê khiến bà phải đối mặt với những đánh giá gay gắt từ một số nhà nho và sử gia thời trước. Trong dân gian, hình ảnh bà cũng gắn với nhiều cách lý giải khác nhau. Một truyền thuyết cho rằng, tại một số nơi thờ Dương Vân Nga, pho tượng bà được tô mặt đỏ, tượng trưng cho sự ngượng ngùng của người phụ nữ từng làm vợ 2 vị vua.

Tuy nhiên, trong giới nghiên cứu lịch sử có những góc nhìn khác về Hoàng hậu Dương Vân Nga. Một số nhà nghiên cứu cho rằng, cần đặt quyết định của bà trong hoàn cảnh đất nước nhiều biến động, nguy cơ bị xâm lược. Theo cách tiếp cận này, việc ủng hộ Lê Hoàn lên ngôi được nhìn nhận như một lựa chọn chính trị nhằm duy trì ổn định và tập trung lực lượng bảo vệ đất nước, thay vì chỉ đánh giá từ góc độ đời tư.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Dương Vân Nga - Người hai lần làm hoàng hậu - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Hoàng hậu hai triều và cuộc chuyển giao quyền lực hiếm có của lịch sử - Tạp chí Tri thức.